Sprawiedliwość
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Buxtehude_Rathaus_03.jpg/220px-Buxtehude_Rathaus_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Temida_wewn%C4%99trzny_dziedziniec_S%C4%85dy_na_Lesznie_w_Warszawie.jpg/170px-Temida_wewn%C4%99trzny_dziedziniec_S%C4%85dy_na_Lesznie_w_Warszawie.jpg)
Sprawiedliwość – "uczciwe, prawe postępowanie"[1]. Jedno z podstawowych pojęć etycznych i prawnych, oznaczające cechę przypisywaną jednostkom (osoba sprawiedliwa), działaniom (sprawiedliwe postępowanie) czy instytucjom społecznym (sprawiedliwe prawa, sprawiedliwy ustrój, sprawiedliwy wyrok), wiązaną najczęściej z odpowiednim rozdziałem dóbr lub bezstronnością.
Ujęcie potoczne
[edytuj | edytuj kod]W tym sensie przyjmuje się, że osoba starająca się działać sprawiedliwie przykłada do siebie i innych ludzi zawsze tę samą miarę moralną i stara się w relacjach z nimi postępować zawsze zgodnie z wyznawanymi przez siebie zasadami etycznymi. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których występuje konflikt interesów.
Słowo to jest też używane przy ogólnej ocenie stosunków społecznych i prawnych występujących na danym obszarze. W tym sensie mówimy, że w danym kraju panuje sprawiedliwość, jeśli system prawno-polityczny panujący w tym kraju traktuje w równy, uczciwy i zgodny z wyznawanymi przez oceniającego normami etycznymi wszystkich ludzi znajdujących się na jego terytorium.
We wszystkich tych sensach zawsze otwartą pozostaje kwestia samego systemu etycznego, który stosuje się przy ocenie, czy w danym przypadku sprawiedliwość jest zachowana, czy nie, gdyż zdarza się często, że zwolennicy różnych systemów etycznych różnie oceniają poszczególne zdarzenia i działania z punktu widzenia ich sprawiedliwości.
W języku polskim w znaczeniu potocznym przez "sprawiedliwość" rozumie się też czasami cały system prawny i wszystkie instytucje państwowe powołane do jego egzekwowania.
Istnieją różne rodzaje sprawiedliwości. W prawie określa właściwości wyrokowania, a w polityce jest utożsamiana z podziałem dóbr materialnych według ustalonych zasad i kryteriów oraz z równością szans i uprawnień obywateli wobec prawa.
Ujęcie klasyczne
[edytuj | edytuj kod]Klasyczna definicja sprawiedliwości pochodzi od rzymskiego prawnika Ulpiana, według którego sprawiedliwość jest stałą i niezmienną wolą przyznania każdemu należnego mu prawa (Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuere).
Ujęcie katolickie
[edytuj | edytuj kod]W sensie religijnym „sprawiedliwość jest cnotą moralną, która polega na stałej i trwałej woli oddawania Bogu i bliźniemu tego, co im się należy” (KKK 1807).
Sprawiedliwość rodzi się naturalnie w każdym człowieku. Każdy człowiek ze swej natury posiada pewne prawa, a sprawiedliwość polega na ich poszanowaniu.
Sprawiedliwość wobec Boga to cnota religijności.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Justitia_et_pax_-_Brescia_-_Pinacoteca_Tosio-Martinengo_-_13-4-2002.jpg/220px-Justitia_et_pax_-_Brescia_-_Pinacoteca_Tosio-Martinengo_-_13-4-2002.jpg)
Sprawiedliwość społeczna
[edytuj | edytuj kod]Szczególnym przypadkiem użycia tego słowa jest fraza sprawiedliwość społeczna, która w potocznym rozumieniu oznacza przyznanie człowiekowi tego, co z tytułu jego wkładu pracy lub zasług słusznie mu się należy lub w ujęciu prawnym przyznanie każdej jednostce należnych jej praw wynikających z zasad demokracji[2].
W części publikacji postuluje się, by sprawiedliwość społeczna oznaczała taką organizację systemu ekonomicznego danego państwa, w którym jest zachowany w miarę równy dostęp do podstawowych dóbr materialnych dla wszystkich jego mieszkańców, a w bardziej zachowawczej wersji – przynajmniej w miarę równe szanse na uzyskanie takiego dostępu do tych dóbr, który umożliwia godne życie, oraz brak grup społecznych zepchniętych na margines nędzy i pozbawionych realnych szans na poprawę swojej sytuacji[3].
Postulat "urzeczywistniania zasady sprawiedliwości społecznej" występuje także w artykule 2 Konstytucji RP. W komentarzach do Konstytucji pojęcie to jest jednak definiowane jako nakaz tworzenia sprawiedliwego prawa i uchylania prawa niesprawiedliwego[4].
Wielu liberalnych prawników i ekonomistów (m.in. Friedrich Hayek) odrzuca w ogóle pojęcie sprawiedliwości społecznej jako niemożliwe do zdefiniowania i jako takie prowadzące do nadinterpretacji w celu realizowania partykularnych interesów[5]. Zdaniem Rogera Scrutona konserwatyzm stanowczo sprzeciwia się idei sprawiedliwości społecznej[6].
W politologii, ze względu na kryteria, wyróżnia się zasadniczo pięć rodzajów sprawiedliwości społecznej (wg Chaïma Perelmana), jednak niektórzy dopuszczają również szóstą możliwość.
- każdemu to samo – czyli pogląd zakładający, że wszyscy członkowie społeczności powinni być traktowani jednakowo, niezależnie od jednostkowych uwarunkowań. W praktyce zaprzeczenie zasady sprawiedliwości społecznej ze względu na utopijny charakter.
- każdemu według jego zasług – każdy członek społeczności powinien być traktowany według swoich zasług. To kryterium należy do subiektywnych, rodzi się bowiem pytanie: jak owe zasługi mierzyć?
- każdemu według jego dzieł – pod uwagę brane są efekty działalności jednostki, których wartość utożsamia się najczęściej z ich wartością wymienną, a nie wkład pracy. Jest to kryterium pragmatyczne, jego stosowanie w praktyce przyczynia się do wykształcania elit gospodarczych. W tym ujęciu nie są uwzględniane naturalne uwarunkowania jednostki, które wpływają na efektywność jej pracy.
- każdemu według potrzeb – jest to zasada oparta na poczuciu solidarności, zakłada równość w zaspokajaniu przynajmniej podstawowych potrzeb jednostki. Znajduje zastosowanie w prawodawstwie socjalnym i koncepcjach państwa opiekuńczego, prowadzi jednak do problemów wynikających ze zróżnicowania potrzeb oraz kwestii ich finansowania.
- każdemu według pozycji – kryterium arystokratyczne, wywodzące się z koncepcji hierarchicznej budowy społeczeństwa. Zakłada dystrybucję dóbr według pozycji społecznej.
- każdemu według tego, co przyznaje prawo – kryterium w istocie tautologiczne. Pytanie, co prawo powinno przyznawać, pozostaje bez odpowiedzi.
Religioznawstwo
[edytuj | edytuj kod]Istnienie niesprawiedliwości społecznych uznaje się czasami za przyczynę powstania wyobrażeń religijnych na temat życia pozagrobowego, w którym to dopiero ma zapanować sprawiedliwość, nagroda i kara za uczynki. Odmiennie – społeczeństwa przedklasowe często umieszczały dusze wszystkich zmarłych w jednym wspólnym miejscu niezależnie od uczynków za życia[7].
Ikonografia
[edytuj | edytuj kod]Już w starożytności przedstawiano ją w sposób alegoryczny (np. na monetach). Jej ikonografia ukształtowała się jednak w średniowieczu i wczesnej nowożytności.
Jej atrybutami były miecz (symbol władzy), waga szalkowa, pion geodezyjny, ekierka, korona, kula ziemska[8][9]. Od XVI w. jej oczy bywają przesłoniętą opaską[9].
Zwierzęciem symbolicznym był struś, ponieważ uważano, że jego wszystkie pióra są równe[10].
Postaciami wiązanymi z cnotą byli Salomon, Kamillus, Pittakos z Mityleny, Trajan[10].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- cnoty kardynalne
- teorie sprawiedliwości:
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Sprawiedliwość. Słownik języka polskiego PWN.
- ↑ Sprawiedliwość społeczna. Słownik języka polskiego PWN.
- ↑ Pierre Bourdieu , Co tworzy klasę społeczną? O teoretycznym i praktycznym istnieniu grup, listopad 2008 .
- ↑ Jacek Boratyński: Sprawiedliwość społeczna w konstytucji. Edukacja Prawnicza, 2009.
- ↑ Ryszard Szarfenberg: Sprawiedliwość społeczna. Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku, 13 lipca 2006.
- ↑ Roger Scruton "Co znaczy konserwatyzm?" - zapowiedź [online], HISTORIA.org.pl, 28 lutego 2014 [dostęp 2023-08-03] (pol.).
- ↑ Leksykon religioznawczy. Warszawa: Wydawnictwo Współczesne, 1988, s. 311-312.
- ↑ North 1973 ↓, s. 371.
- ↑ a b Hall 1974 ↓, s. 183-184.
- ↑ a b North 1973 ↓, s. 377.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Perelman Charles: O sprawiedliwości. Warszawa 1988.
- Jan Błuszkowski: Podstawowe założenia, pojęcia i twierdzenia teorii struktury społecznej. W: Wojtaszczyk Konstanty Adam (red.): Społeczeństwo i polityka. Warszawa 2003.
- James Hall , Dictionary of Subjects and Symbols in Art, Icon Editions, 1974 .
- Janusz Karp Sprawiedliwość społeczna. Szkice ze współczesnej teorii konstytucjonalizmu i praktyki polskiego prawa ustrojowego, Kraków 2004.
- Helen F. North , Temperance (Sophrosyne) and the Canon of the Cardinal Virtues, [w:] Philip G. Wiener (red.), Dictionary of the History of Ideas, t. 4, New York: Charles Scribner's Sons, 1973, s. 365-378 .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Wina i kara. Sprawiedliwość w grafice europejskiej XVI-XIX wieku = Guilt and Punishment. Justice in European Prints from the 16th to the 19th Centuries, red. Marzena Daszewska, Kraków 2009
Justice (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].
Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-08-07]:
- David Miller , Justice, 26 czerwca 2017 . (Sprawiedliwość)
- Mark LeBar , Michael Slote , Justice as a Virtue, 21 stycznia 2016 . (Sprawiedliwość jako cnota)
- Kasper Lippert-Rasmussen , Justice and Bad Luck, 28 marca 2018 . (Sprawiedliwość a pech)