Niełaz eukaliptusowy
Dasyurus geoffroii | |||
Gould, 1841[1] | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Plemię | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
niełaz eukaliptusowy | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() | |||
Zasięg występowania | |||
Niełaz eukaliptusowy[5] (Dasyurus geoffroii) – gatunek drapieżnego ssaka z podrodziny niełazów (Dasyurinae) w obrębie rodziny niełazowatych (Dasyuridae). Uznawany za gatunek bliski zagrożenia.
Taksonomia
[edytuj | edytuj kod]Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1841 roku angielski zoolog John Gould, nadając mu nazwę Dasyurus geoffroii[1]. Miejsce typowe to Liverpool Plains, Nowa Południowa Walia, Australia[1][6][7][8]. Okaz typowy (lektotyp) to skóra i czaszka dorosłego samca[9]. Podgatunek fortis po raz pierwszy formalnie opisał w 1906 roku angielski zoolog Oldfield Thomas, nadając mu nazwę Dasyurus geoffroyi fortis[3]. Miejsce typowe to Arthur River, w pobliżu Wagin, na wysokości 840 ft (256 m), Australia Zachodnia, Australia[3]. Holotyp to samiec o sygnaturze BMNH 6.8.1.340 z kolekcji Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; odłowiony 1 lipca 1905 roku przez brytyjskiego zoologa Guya Chestera Shortridge’a[3].
W analizach filogenetycznych przeprowadzonych w XXI wieku opartych o badania mitochondrialnego i jądrowego DNA D. geoffroii, D. hallucatus, D. maculatus i D. viverrinus tworzą klad, dla którego z kolei Sarcophilus harrisii stanowi takson siostrzany[7]. D. geoffroii został tam umieszczony jako gatunek siostrzany w stosunku do D. spartacus z Nowej Gwinei i włączony do umiarkowanie dobrze zdefiniowanego kladu z D. spartacus i D. albopunctatus (również z Nowej Gwinei), z wyłączeniem wszystkich innych niełazów[7]. Zróżnicowanie genetyczne między D. geoffroii i D. spartacus jest ograniczone, poniżej 3% w hiperzmiennej mitochondrialnej pętli D, natomiast D. hallucatus i D. spartacus są od siebie genetycznie wysoce rozbieżne[7]. Ponieważ podgatunek nominatywny najwyraźniej wymarł, trudno jest przetestować jego ważność na podstawie badań genetycznych lub morfologicznych[7].
Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają dwa podgatunki[7].
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]- Dasyurus: gr. δασυς dasus „włochaty, kudłaty”; ουρα oura „ogon”[10].
- geoffroii: prof. Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772–1844), francuski przyrodnik[11].
- fortis: łac. fortis „solidny, silny”[12].
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Ssak ten najprawdopodobniej występował na większości terenów Australii, m.in. w Queensland, Wiktorii, Nowej Południowej Walii[13][14], jego zasięg obejmował 70% powierzchni kontynentalnej Australii. Później zasięg ten uległ gwałtownemu zmniejszeniu. W Nowej Południowej Walii nie widziano niełaza eukaliptusowego od 1841 roku, w Victorii ostatnie doniesienie pochodzi z 1857 roku. W Queensland widywano je prawdopodobnie jeszcze na początku XX wieku, kiedy to w Australii Zachodniej gatunek występował jeszcze pospolicie, ale już zanikał z obszarów przybrzeżnych na północ od Geraldton. Od lat trzydziestych jego zasięg ogranicza się do Swan Coastal Plain[4].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Dasyurus_geoffroii_%28taxidermied%29_at_G%C3%B6teborgs_Naturhistoriska_Museum_2424.jpg/244px-Dasyurus_geoffroii_%28taxidermied%29_at_G%C3%B6teborgs_Naturhistoriska_Museum_2424.jpg)
Niełaz eukaliptusowy jest małym ssakiem wielkości kota; długość ciała samic 26–36 cm, samców 31–40, długość ogona samic 21–31 cm, samców 25–35 cm; masa ciała samic 0,61–1,1 kg, samców 0,71–2,2 kg[15][16][17][14][13]. Futro miękkie, brązowe (rzadziej ciemniejsze), czasem kasztanowate, w białe plamki[13][14][18]. Ma dość krótkie nogi[18].
Ekologia i zachowanie
[edytuj | edytuj kod]Występuje w buszu, lasach eukaliptusowych i na pustyniach[19][14]. Zwierzę nocne[14]. Jest odporne na niskie temperatury[18].
Jest to zwierzę drapieżne; odżywia się głównie królikami, płazami, ptakami, jaszczurkami, dużymi bezkręgowcami oraz okazjonalnie owocami[14][18]. Osobniki, które żyją bliżej terenów podmokłych, pożywiają się głównie bezkręgowcami, natomiast populacje z terenów suchych żywią się głównie mięsem innych kręgowców[18]. Rzadko pije[18].
Samotnik. Samce są bardzo terytorialne, mają duże terytoria, na których często występuje kilka samic[14]. Samica zakłada gniazdo w dziupli drzewa, norach innych zwierząt, w powalonych kłodach[14]. Ciąża trwa do 18 dni[20]. Pomiędzy majem a wrześniem rodzi się od 2 do 6 młodych, które przemieszczają się do marsupium, gdzie spędzają 8 tygodni[20][18]. Niezależne stają się w wieku około sześciu miesięcy, natomiast zdolne do rozrodu po roku[20]. Dożywają do czterech lat[20].
Status i ochrona
[edytuj | edytuj kod]Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje niełaza eukaliptusowego za gatunek bliski zagrożenia (NT – near threated)[19]. Liczebność populacji szacuje się na 15 000 osobników, a jej trend uznaje się za stabilny[19]. Niełazowi zagrażają głównie introdukowane lisy, szponiaste czy koty, które chętnie się nim pożywiają[13]. Niektórzy klasyfikują niełaza eukaliptusowego jako gatunek narażony na wyginięcie[21][20]. Obecnie pracuje się nad reintrodukcją tego torbacza na jego stare tereny występowania (np. nad Zatokę Rekina, do Parku Narodowego Sturt)[20][22]. Poza niełazem eukaliptusowym reintrodukowane są inne torbacze jak kanguroszczurnik ryjący (Bettongia lesueur), wielkouch króliczy (Macrotis lagotis), jamraj zachodni (Perameles bougainville) czy krótkonos złocisty (Isoodon auratus)[22].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c J. Gould. Observations on Dasyurus Maugei and D. viverrinus of Geoffroy, and description of a new Species. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 8, s. 151, 1840. (ang.).
- ↑ G.R. Waterhouse: Mammalia. Marsupialia or Pouched Animals. W: W. Jardine: The Naturalist’s Library. Cz. 24. Edinburgh: W.H. Lizars, 1841, s. 132. (ang.).
- ↑ a b c d O. Thomas. On mammals collected in south-west Australia for Mr. W.E. Balston. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1906 (2), s. 476, 1906. (ang.).
- ↑ a b Dasyurus geoffroii, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 11, 12. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Dasyurus geoffroii. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-08-20].
- ↑ a b c d e f C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 62. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Dasyurus geoffroii Gould, 1841. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-07-25]. (ang.).
- ↑ O. Thomas: Catalogue of the Marsupialia and Monotremata in the collection of the British Museum (Natural History). London: The Trustees, 1888, s. 269. (ang.).
- ↑ T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Washington: Government Printing Office, 1904, s. 218, seria: North American Fauna. (ang.).
- ↑ B. Beolens, M. Watkins & M. Grayson: The Eponym Dictionary of Mammals. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2009, s. 150. ISBN 978-0-8018-9304-9. (ang.).
- ↑ fortis, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2023-07-25] (ang.).
- ↑ a b c d feral rabbits. Australian wildlife protection. [dostęp 2021-08-19]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h York Fei Leung: Dasyurus geoffroi. Animal Diversity Web. [dostęp 2021-08-19].
- ↑ A.M. Baker: Family Dasyuridae (Carnivorous Marsupials). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 301. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
- ↑ Class Mammalia. W: Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 45. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Western Quoll / Chuditch. Australian wildlife. [dostęp 2021-08-19]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Chuditch – Dasyurus geoffroi photos and facts. ARKive. [dostęp 2021-08-20]. (ang.).
- ↑ a b c J. Woinarski , A.A. Burbidge , Dasyurus geoffroii, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2021-08-19] (ang.).
- ↑ a b c d e f Chuditch (Western Quoll). Shark Bay. [dostęp 2021-08-19]. (ang.).
- ↑ Australian Government: Dasyurus geoffroi – Western Quoll. [dostęp 2021-08-19]. (ang.).
- ↑ a b Sturt National Park Review of Environmental Factors for the reintroduction of locally extinct mammals. NSW. [dostęp 2021-08-19]. (ang.).