Muzyka programowa
Muzyka programowa – rodzaj muzyki o treści pozamuzycznej, która wskazana jest przez tytuł lub program utworu programowego (pobudzający wyobraźnię kompozytora); jej przeciwieństwem jest muzyka absolutna. Treścią muzyki może być ciąg zdarzeń, sytuacji obrazów lub myśli. Muzyka taka ma za zadanie wywołać pewne skojarzenia i wyobrażenia - fantazje słuchaczy prowadzone są w określonym kierunku. Termin ten jest stosowany niemal wyłącznie do dzieł muzyki poważnej (zwłaszcza w muzyce romantycznej powstałej w XIX wieku).
Do utworów muzyki programowej zalicza się m.in.:
- uwertury do oper, oratoriów i dramatów muzycznych (jeśli odzwierciedlają ich treść),
- uwertury koncertowe (jeśli posiadają treść programową),
- Niektóre utwory charakterystyczne
- poematy symfoniczne (przy uporządkowaniu części tego typu kompozycji ujawnia się formotwórcza rola programu) – należy pamiętać, że poszczególne części poematów symfonicznych mogą być tworzone według praw muzyki absolutnej (np. forma pieśni w Chłopskim weselu z Wełtawy Bedřicha Smetany). Poematami symfonicznymi często nazywa się jednoczęściowe utwory programowe przeznaczone dla orkiestry.
Muzyka programowa w kanonie muzyki zachodniej
[edytuj | edytuj kod]Muzyka tworzona na potrzeby opery lub baletu jest także muzyką programową. Aaron Copland był rozbawiony, gdy pewna kobieta powiedziała mu po wysłuchaniu jego baletu Appalachian Spring, że „mogła zobaczyć Appalachy i czuć Wiosnę”. Muzyka filmowa jest zawsze muzyką programową i czasami (tak jak np. muzyka do filmu Aleksander Newski skomponowana przez Siergieja Prokofjewa) znajduje miejsce w klasycznym repertuarze koncertowym.
Muzyka popularna
[edytuj | edytuj kod]Określenie "muzyka programowa" nie jest powszechnie używane w odniesieniu do muzyki popularnej. Ponieważ przeważającą większość tego typu muzyki stanowią piosenki, wydaje się, że muzyka taka ma jak najbardziej programowy charakter: mamy słowa piosenki, w związku z tym jest to coś więcej niż czysta muzyka. Tradycyjna czysto orkiestrowa muzyka programowa kontynuowana jest w utworach na big bandy (szczególnie przyczynił się do tego Duke Ellington). Kompozycje instrumentalne w muzyce popularnej często opisywane są tytułami, które sugerują zakwalifikowanie ich do muzyki programowej. Istnieje także kilka całkowicie instrumentalnych albumów poświęconych treści pozamuzycznej – noszą one nazwy albumów koncepcyjnych (np. China Vangelisa lub The Songs of Distant Earth Mike'a Oldfielda). Niektóre z popularnych gatunków muzycznych mają szczególnie więcej cech muzyki programowej niż innej. Zalicza się do nich m.in.:
Muzycy i zespoły rocka progresywnego szczególnie eksperymentowali z muzyką programową w latach 70. XX wieku. Przykładem może być grupa Rush ze swoim albumem Permanent Waves posiadającym wyraźny wpływ cyklu sześciu poematów symfonicznych Má vlast Bedřicha Smetany.
Wyrażanie zjawisk pozamuzycznych
[edytuj | edytuj kod]Naśladowanie wrażeń słuchowych
[edytuj | edytuj kod]Naśladowanie wrażeń słuchowych polega na akustycznym naśladownictwie. Za ich pomocą można oddać tylko treści brzmieniowe.
Przykłady
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/The_Four_Seasons_-_Summer_%28several_bars%29.gif/400px-The_Four_Seasons_-_Summer_%28several_bars%29.gif)
- Imitacja grzmotu w II części (Lato) Czterech pór roku Antonio Vivaldiego (szesnastki w niskim rejestrze instrumentów smyczkowych)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Symphony_No._6_-_IV._Allegro_%28several_bars%29.gif/400px-Symphony_No._6_-_IV._Allegro_%28several_bars%29.gif)
- Imitacja grzmotu w IV części (Burza) VI Symfonii F-dur op. 68 Ludwiga van Beethovena (dysonujące nakładanie się dźwięków orkiestry symfonicznej, tremolo na kotłach w fortissimo)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Symphony_No._6_-_II._Andante_molto_mosso_%28several_bars%29.gif/400px-Symphony_No._6_-_II._Andante_molto_mosso_%28several_bars%29.gif)
- Imitacja śpiewu ptaków w II części (Scena nad strumykiem) w VI Symfonii F-dur op. 68 Ludwiga van Beethovena (charakterystyczny rytm, metrum – 6/8, tonacja B-dur oraz specyficzna barwa dźwięku – instrumenty dęte drewniane)
Symbolika dźwiękowa
[edytuj | edytuj kod]Symbolika dźwiękowa polega na analogii. Za jej pomocą można oddać tylko obrazowe treści wizualne. W muzyce barokowej określone figury dźwiękowe zyskały wartość semantyczną.
Niektóre analogie w symbolice dźwiękowej
[edytuj | edytuj kod]- Analogia ruchu – szybkie lub wolne tempo (bieg lub zatrzymanie, szybko lub wolno), crescendo lub diminuendo (zbliżanie lub oddalanie), wysoki lub niski rejestr (ruch w górę lub w dół)
- Analogia położenia – głośna lub cicha dynamika (bliskość lub dal), wysoki lub niski rejestr (wysoko lub nisko)
- Analogia światła - wysoki lub niski rejestr (jasno lub ciemno)
Przykłady
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/83/The_Four_Seasons_-_III_Autumn_%28several_bars%29.gif)
- III część (Jesień) Czterech pór roku Antonio Vivaldiego
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/94/Symphony_No._6_-_IV._Allegro_%28several_bars%29_2.gif)
- IV część (Burza) VI Symfonii F-dur op. 68 Ludwiga van Beethovena
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Prelude_-_Fireworks_%28several_bars%29.gif/400px-Prelude_-_Fireworks_%28several_bars%29.gif)
- XII preludium (Feux d'artifice - fr. Sztuczne ognie) z II tomu Préludes Claude’a Debussy’ego
Przedstawianie uczuć i nastrojów
[edytuj | edytuj kod]Przedstawianie uczuć i nastrojów jest najbardziej typowym dla muzyki środkiem wyrazu.
Przykłady
[edytuj | edytuj kod]- Nastrój i odczucia podczas podziwiania starego zamku w II części (Stary zamek) Obrazków z wystawy Modesta Musorgskiego (melancholijna i smutna melodia)
Przykłady
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3f/The_Four_Seasons_-_I_Spring_%28several_bars%29.gif)
- Till Eulenspiegels lustige Streiche (Figle Dyla Sowizdrzała) – Richard Strauss
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ulrich Michels: Atlas muzyki Tom I. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002, s. 128, 129. ISBN 83-7255-085-9.
- Susan McClary: Feminine endings: music, gender, and sexuality. Minnesota: University of Minnesota Press, 1991, s. 24. ISBN 0-8166-1898-4.
- Marsha Morton, Peter L. Schmunk: The arts entwined: music and painting in the nineteenth century. New York: Garland, 1999, s. 28, 29. ISBN 0-8153-3156-8.