Kościół św. Mikołaja w Poczdamie
![]() | |||||||||||||||||||||||||
Kościół parafialny | |||||||||||||||||||||||||
![]() Kościół w 2018 roku | |||||||||||||||||||||||||
Państwo | |||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Kraj związkowy | |||||||||||||||||||||||||
Miejscowość | |||||||||||||||||||||||||
Adres |
Am Alten Markt, 14467 Potsdam, Deutschland[2] | ||||||||||||||||||||||||
Wyznanie | |||||||||||||||||||||||||
Kościół | |||||||||||||||||||||||||
Parafia |
Evangelische St. Nikolaikirchengemeinde[3] | ||||||||||||||||||||||||
Wezwanie | |||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Poczdamu ![]() | |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Niemiec ![]() | |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Brandenburgii ![]() | |||||||||||||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||||||||||||
Strona internetowa |
Kościół św. Mikołaja w Poczdamie[4] (niem. Nikolaikirche[1], St. Nikolaikirche[2]) – klasycystyczny kościół ewangelicki pod wezwaniem świętego Mikołaja, znajdujący się w Poczdamie, na placu Alter Markt, naprzeciwko pałacu miejskiego[5]. Należy do wspólnoty wyznaniowej, podległej Kościołowi Ewangelickiemu Berlina, Brandenburgii i śląskich Górnych Łużyc[3]. Zbudowano go według projektu architekta Karla Friedricha Schinkla w dwóch etapach: w latach 1830–1837 i 1843–1850 na miejscu barokowego kościoła, strawionego przez pożar w 1795 roku. Po zniszczeniach z okresu II wojny światowej świątynię odbudowano w latach 1945–1981. Obecnie kościół jest popularną miejską atrakcją turystyczną, każdego roku odwiedzaną przez około 190 tysięcy turystów[5]. W każdą niedzielę odbywa się w nim nabożeństwo, ponadto jest także wykorzystywany do organizacji koncertów i innych wydarzeń kulturalnych[2].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Poprzednie kościoły
[edytuj | edytuj kod]Na miejscu obecnego kościoła św. Mikołaja przynajmniej od XIII wieku stało wiele różnych kościołów[6]. Jednym z nich była romańska bazylika, którą w XIV wieku przebudowano na trzynawowy gotycki kościół halowy[7]. Kościół ten na przestrzeni wieków poddawano wielu rozbudowom, szczególnie po wielkich pożarach miasta z 1536 i 1550 roku, z kolei około 1600 roku zostało mu nadane wezwanie świętej Katarzyny[8].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Johann_Friedrich_Meyer_-_Potsdam%2C_Nikolaikirche_auf_dem_Alten_Markt_mit_Barockfassade.jpg/220px-Johann_Friedrich_Meyer_-_Potsdam%2C_Nikolaikirche_auf_dem_Alten_Markt_mit_Barockfassade.jpg)
W 1721 roku kościół św. Katarzyny został zburzony, a na jego miejscu do 1724 roku zbudowano zaprojektowaną przez architekta Philippa Gerlacha barokową świątynię, której nadano wezwanie świętego Mikołaja[8][6][7]. Podczas budowy dokonano przeniesienia cmentarza otaczającego stary kościół[8]. Budowla wznosiła się na planie krzyża greckiego, a po jej północnej stronie stała wieża[6][8]. Kościół cechowała skromna i pozbawiona ozdób protestancka architektura, która nie podobała się pruskiemu królowi Fryderykowi II Wielkiemu, planującemu przekształcenie Alter Markt w plac w stylu rzymskim[7]. W związku z tym w latach 1752–1754 przeprowadzono na podstawie planów Georga Wenzeslausa von Knobelsdorffa oraz pod kierownictwem Johanna Boumana i Carla Ludwiga Hildebrandta przebudowę południowej fasady świątyni na wzór Bazyliki Matki Bożej Większej w Rzymie[7][9][8]. W 1795 roku, podczas prac remontowych kościół uległ całkowitemu zniszczeniu wskutek pożaru[7][6]. Po tym zdarzeniu wieżę i mury świątyni rozebrano, a pozyskane w ten sposób cegły zostały wykorzystane do budowy Schauspielhausu (pol. „Dom widowiskowy”) na placu Alter Markt. Pozostawiono tylko fasadę Knobelsdorffa, która przetrwała do 1811 roku[8].
Obecny kościół
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Potsdam_Entwurf_St-Nikolai.jpg/220px-Potsdam_Entwurf_St-Nikolai.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Potsdam_St._Nikolaikirche_1838.jpg/220px-Potsdam_St._Nikolaikirche_1838.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Bundesarchiv_Bild_183-H26014%2C_Potsdam%2C_Ruine_der_Nicolaikirche.jpg/220px-Bundesarchiv_Bild_183-H26014%2C_Potsdam%2C_Ruine_der_Nicolaikirche.jpg)
Już w 1796 roku architekt Friedrich Gilly naszkicował plany nowego kościoła św. Mikołaja[7]. W 1826 roku król Fryderyk Wilhelm III zlecił zaprojektowanie świątyni Karlowi Friedrichowi Schinklowi[6]. Architekt postanowił stworzyć klasycystyczną, dużą, posiadającą kopułę budowlę inspirowaną m.in. londyńską katedrą św. Pawła zaprojektowaną przez Christophera Wrena[7][6]. 3 września 1830 roku położono kamień węgielny pod budowę kościoła[7]. Prace budowlane, od początku nadzorowane przez ucznia Schinkla Ludwiga Persiusa trwały do września 1837 roku, kiedy to kościół został poświęcony[6][7]. Ze względu na koszty nie zrealizowano zawartej w projekcie kopuły z bębnem[6][7]. Brakującą część budowli wykonano z inicjatywy króla Fryderyka Wilhelma IV w latach 1843-1850, kiedy to do kościoła dodano także cztery narożne wieże[7][6]. Ostateczny kształt świątyni różnił się nieco od projektu Schinkla, ponieważ Ludwig Persius dokonał w nim kilku zmian z powodów statycznych. Po śmierci Persiusa w 1845 roku kierownictwo nad realizacją projektu objął Friedrich August Stüler[6].
14 kwietnia 1945 roku, podczas związanego z II wojną światową i przeprowadzonego przez lotnictwo brytyjskie bombardowania Poczdamu, kościół św. Mikołaja został znacznie zniszczony[10][6]. Kolejnych zniszczeń doznał w wyniku dokonanego przez Armię Czerwoną w ostatnich dniach II wojny światowej ostrzału artyleryjskiego[6]. Krótko po zakończeniu działań wojennych rozpoczęto odbudowę świątyni[7]. Trwała ona przez kilka następnych dekad i była podzielona na fazy: w latach 1947–1950 i 1955–1960 prowadzono prace związane z odbudową kopuły, w latach 1969–1972 zostały odbudowane narożne wieże, z kolei w latach 1975–1977 odbudowano portyk po południowej stronie budowli, jednak z przyczyn finansowych i politycznych nie odtworzono pierwotnie znajdującego się w jego tympanonie reliefu[6][8][7][11]. 2 maja 1981 roku odbyło się uroczyste poświęcenie odbudowanego kościoła[7].
W latach 2002 i 2003 rozpoczęto gruntowną renowację fasad kościoła zaczynając od fasady wschodniej, a następnie od sierpnia 2006 roku prace kontynuowano na fasadzie północnej, zachodniej, południowej z portykiem oraz na kopule z bębnem[7]. Ze względu na brak środków finansowych nie odbudowano wtedy reliefu z tympanonu portyku[12]. 17 lipca 2009 roku zakończono renowację kolumnady otaczającej bęben, zaś w następnym roku na jej szczycie położonym na wysokości około 40 m otwarto taras widokowy[7][2]. Prace renowacyjne zakończono 30 lipca 2010 roku[7].
W 2015 roku poczdamska wspólnota ewangelicka zleciła lokalnemu rzeźbiarzowi Rudolfowi Böhmowi zrekonstruowanie reliefu z tympanonu portyku kościoła, co było możliwe dzięki przyznanej przez Stiftung Preußisches Kulturerbe (pol. „Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego”) darowiźnie wynoszącej około pół miliona euro[11][12]. Odtworzone w oparciu o obrazy pomiarowe z lat 1905–1910 oraz oryginalny model przechowywany w berlińskim kościele Friedrichswerder elementy reliefu zostały umieszczone na swoim miejscu w okresie od wiosny do jesieni 2018 roku[12][11].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/St._Nikolaikirche_in_March_2019_%285%29.jpg/220px-St._Nikolaikirche_in_March_2019_%285%29.jpg)
Kościół św. Mikołaja jest budowlą zbudowaną na planie krzyża greckiego, którego jedno z ramion jest przedłużone półokrągłą apsydą[2]. W wyniku odbudowy po II wojnie światowej i dokonanych wtedy kilku drobnych zmian konstrukcyjnych, pierwotny plan świątyni uległ lekkiemu zatarciu, przez co nie jest łatwo dostrzegalny[6]. W narożnikach budowli są ustawione wieże zwieńczone posągami aniołów, zaś na jej szczycie znajduje się otoczony korynckimi kolumnami i ozdobiony w wyższej części jońskimi pilastrami bęben, na którym spoczywa kopuła o średnicy 24 m i wysokości 13 m[7][13][5][7][6]. Kopułę wieńczy szpiczasta latarnia z pozłacanym krzyżem na kuli, umieszczonym na wysokości 77 m[5].
Po południowej stronie kościoła znajduje się portyk z trójkątnym frontonem, wspartym na sześciu korynckich kolumnach[7][11][12]. W tympanonie frontonu jest umieszczony mający w przybliżeniu 20 m szerokości i 3 m wysokości relief przedstawiający stojącego na środku z rozłożonymi rękami Jezusa Chrystusa, który naucza zgromadzonych dookoła niego osiemnastu ludzi reprezentujących wszystkie warstwy społeczne[11][12]. Relief ten oryginalnie został zaprojektowany przez Karla Friedricha Schinkla i stworzony w 1834 roku przez rzeźbiarza Augusta Kissa[11]. Odtworzone w latach 2015–2018 dzieło zostało wykonane jako odlew na formie z gliny z tzw. „stiuku poczdamskiego”, stanowiącego mieszaninę gipsu, wapna, żwiru i wody oraz będącego tradycyjnym materiałem pochodzącym z czasów Schinkla[11][12]. Relief jest strukturą pustą w środku, warstwa stiuku ma od 4 do 5 cm grubości i jest stabilizowana tkaniną jutową oraz elementami stworzonymi z metali szlachetnych[12].
Wnętrze
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Dome_of_St._Nikolaikirche_in_Potsdam_from_inside_2.jpg/220px-Dome_of_St._Nikolaikirche_in_Potsdam_from_inside_2.jpg)
Projekt wystroju wnętrza kościoła św. Mikołaja, podobnie jak projekt jego form zewnętrznych jest dziełem Karla Friedricha Schinkla[8]. Wnętrze ma ogółem 52 m wysokości. Na przestrzeni lat dokonywano w nim różnych działań poprawiających akustykę, która stanowiła problem od początku istnienia świątyni[6]. W 1912 roku przeprowadzono renowację, w ramach której zastąpiono namalowane na sufitach kasetony rzeczywistymi kasetonami na sklepionych łukach, wykonanymi przez rzeźbiarza Ottona Lessinga[9].
Na ścianach świątyni są obecne malowidła autorstwa Petera von Corneliusa, przedstawiające postacie z Nowego Testamentu[8]. Wewnętrzną stronę kopuły zdobią z kolei posągi postaci ze Starego Testamentu, które wykonali Christian Friedrich Tieck, Bernhard Afinger, August Kiss, August Wittig i inni uczniowie Christiana Daniela Raucha[8].
Organy
[edytuj | edytuj kod]Pierwszy instrument
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Bundesarchiv_Bild_170-215%2C_Potsdam%2C_Orgel_der_Nikolaikirche.jpg/220px-Bundesarchiv_Bild_170-215%2C_Potsdam%2C_Orgel_der_Nikolaikirche.jpg)
Pierwsze organy w kościele św. Mikołaja zostały zbudowane w 1837 roku przez poczdamskiego organmistrza Gottlieba Heisego. W 1908 roku przeprowadzono pod kierownictwem pochodzącego z Frankfurtu nad Odrą organmistrza Wilhelma Sauera rozbudowę instrumentu[9]. Działania wojenne z kwietnia 1945 roku spowodowały zawalenie się kopuły świątyni i w konsekwencji zniszczenie organów[14]. W związku z brakiem odpowiednich funduszy nie zbudowano nowych organów zarówno podczas powojennej odbudowy kościoła, jak i później – w 1978 roku zamontowano za to przejściowy instrument z mechaniczną wiatrownicą skonstruowany przez lokalną firmę organmistrzowską Alexander Schuke Potsdam Orgelbau[14][9].
Obecne instrumenty
[edytuj | edytuj kod]Organy chórowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Potsdam_-_St._Nikolaikirche_-_Orgel.png/220px-Potsdam_-_St._Nikolaikirche_-_Orgel.png)
W 2005 roku zamontowano na chórze organy zbudowane w 1954 roku dla kościoła Świętej Trójcy w Essen przez berlińską firmę Karl Schuke Berliner Orgelbauwerkstatt. Instrument ma mechaniczną wiatrownicę i dołączany stół do gry[9]. Pochodząca z Georgsmarienhütte firma Orgelbau Kreienbrink rozbudowała organy oraz wyposażyła je w nową obudowę, ponadto zwiększyła liczbę ich głosów z pierwotnych 19 do 21[14][9].
Dyspozycja instrumentu jest następująca[9]:
I. Hauptwerk C–g3 | II. Nebenwerk C– g3 | Pedal C– f1 |
Principal 8′ |
Gedackt 8′ |
Subbaß 16′ |
- Wspomaganie gry: II/I, II/P, I/P jako podnóżki
Organy główne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/NikolaikirchePotsdamL1130384.jpg/220px-NikolaikirchePotsdamL1130384.jpg)
W 2017 roku odbył się montaż dużych organów, które firma Orgelbau Kreienbrink zbudowała w 1971 roku dla Kościoła Pokoju Opactwa Königsmünster w Meschede[9]. Instrument ustawiono w nowej, dębowej obudowie oraz dodano do niego nowy stół do gry. Traktura gry organów jest mechaniczna, z kolei traktura głosów jest elektryczna[9]. Liczba głosów pierwotnie wynosiła 38, lecz w trakcie montażu powiększono ją o 17[9].
Organy mają następującą dyspozycję[14][9]:
I. Hauptwerk C–g3 | II. Oberwerk C– g3 | III. Schwellwerk C– g3 | Pedal C– f1 |
Großgedackt 16′ |
Principal 8′ |
Bordun 16′ |
Untersatz 32′ |
- Połączenia: III/I, II/I, III/II, I/P, II/P, III/P; Suboktavkoppeln
- Wspomaganie gry: setzer sterowany elektronicznie, średnie interfejsy
Dzwony
[edytuj | edytuj kod]W 1849 roku na czterech wieżach kościoła św. Mikołaja zamontowano dzwony odlane z brązu w berlińskiej odlewni Johann Carl Hackenschmidt[9]. W 1917 roku trzy z nich zostały oddane do przetopu na cele zbrojeniowe – pięć lat później zastąpiono je dzwonami wykonanymi ze staliwa przez odlewnię należącą do koncernu Bochumer Verein z Bochum[9][8]. W 1984 roku dzwon z południowo-zachodniej wieży został zastąpiony używanym dzwonem, stworzonym w 1950 roku przez odlewnię Franz Schilling Söhne z Apoldy[9].
W 2010 roku na wieżach zostały zawieszone nowe dzwony, będące darownizną Stiftung Preußisches Kulturerbe. Dzwony te mają masę od 1,7 t do 590 kg, a ich łączna wartość wynosiła 145 tysięcy euro[8]. Zostały wykonane z brązu przez odlewnię Eifeler Glockengiesserei z gór Eifel[8][9]. Każdy z nich ma swoją nazwę: Dankesglocke (pol. „Dzwon dziękczynienia”), Vaterunserglocke (pol. „Dzwon Ojcze nasz”), Gebetsglocke (pol. „Dzwon modlitwy”) i Lobesglocke (pol. „Dzwon pochwały”)[8].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Denkmale in Brandenburg. [w:] Brandenburski Urząd Krajowy do spraw Ochrony Zabytków i Krajowe Muzeum Archeologiczne [on-line]. ns.gis-bldam-brandenburg.de, 2019-08-25. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b c d e St. Nikolaikirche. [w:] Sehenswürdigkeiten [on-line]. potsdam.de. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b Evangelische Kirche Berlin-Brandenburg-schlesische Oberlausitz; Französisch-Reformierte Gemeinde in Potsdam. [w:] Unsere Gemeinde [on-line]. reformiert-potsdam.de. [dostęp 2019-09-14]. (niem.).
- ↑ Poczdam, kościół Św. Mikołaja, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-09-16] .
- ↑ a b c d St. Nikolai-Kirchengemeinde Potsdam. [w:] Gemeinden [on-line]. evkirchepotsdam.de. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p St. Nikolaikirche. potsdam-park-sanssouci.de. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Nikolaikirche. [w:] Projekte [on-line]. potsdamermitte.de. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Nikolaikirche. potsdam-abc.de. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Orgel: Potsdam – St. Nikolai. [w:] Orgelgeschichte [on-line]. orgel-verzeichnis.de. [dostęp 2019-09-13]. (niem.).
- ↑ Christiane Petri: Potsdam und Umgebung: Sinnbild von Preußens Glanz und Gloria. [w:] Altstadt und erste barocke Stadterweiterung [on-line]. books.google.pl, 2005. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g Peter Degener: Das Relief der Nikolaikirche erstrahlt wieder. [w:] Potsdam [on-line]. maz-online.de, 2018-10-08. [dostęp 2019-09-12]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g Jana Haase: Nikolaikirche Potsdam: Auferstehung am Alten Markt. [w:] Potsdam [on-line]. pnn.de, 2018-03-31. [dostęp 2019-09-12]. (niem.).
- ↑ Der letzte Engel kehrt zurück nach Potsdam (20.03.2009). [w:] Nikolaikirche [on-line]. potsdam-abc.de. [dostęp 2019-09-12]. (niem.).
- ↑ a b c d Neubau der Großen Orgel in der St.-Nikolaikirche Potsdam. [w:] Aktuelles [on-line]. orgelbau-kreienbrink.de. [dostęp 2019-09-11]. (niem.).