Jersey
![]() |
Ten artykuł od 2015-03 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł. |
dependencja korony brytyjskiej | |||||
| |||||
Hymn: Island Home (Dom na Wyspie) | |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Siedziba | |||||
Data powstania |
1487 | ||||
Zarządzający |
Stephen Dalton[1] | ||||
Zarządzający |
Timothy Le Cocq[2] | ||||
Powierzchnia |
119,6 km²[3] | ||||
Populacja (2021) • liczba ludności |
| ||||
• gęstość |
863,4 os./km² | ||||
Numer kierunkowy |
+44-1534 | ||||
Strefa czasowa |
UTC 0 – zima | ||||
Języki urzędowe | |||||
Położenie na mapie![]() | |||||
Położenie na mapie![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Jersey-islands.png/240px-Jersey-islands.png)
![Zdjęcie satelitarne. Widać na nim wyspę Jersey z kosmosu. Na wyspie, na tym zdjęciu widoczne są pola, zabudowania oraz lasy, skaliste klify i plaże Jersey.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/Jersey_by_Sentinel-2.jpg/220px-Jersey_by_Sentinel-2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Jersey_banknotes.jpg/220px-Jersey_banknotes.jpg)
![Zdjęcie przedstawia położony na wzgórzu zamek Mont Orgueil w miejscowości Gorey. Na zdjęciu widać wielki, kamienny zamek z kilkoma wieżyczkami i różnymi poziomami murów, znajdujący się na wzgórzu, którego jedno zbocze opada bezpośrednio do morza. Twierdza góruje nad niewielkim miasteczkiem w którym widać kilka kamieniczek i mały port, pełny małych łódek.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/L%C3%A9_Vi%C3%A8r_Ch%C3%A2t%C3%A9_Septembre_2009.jpg/220px-L%C3%A9_Vi%C3%A8r_Ch%C3%A2t%C3%A9_Septembre_2009.jpg)
![Zdjęcie przedstawia widok z powietrza na pola uprawne i znajdujące się nieopodal nich zabudowania miasteczka Saint Clement. W tle, za miasteczkiem widoczna jest plaża i skały na brzegu morza.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Aerial_view_of_fields_in_St_Clement%2C_Jersey.jpg/220px-Aerial_view_of_fields_in_St_Clement%2C_Jersey.jpg)
![Zdjęcie przedstawia niewielkie miasteczko i port Saint Aubin. Na pierwszym planie fotografii znajduje się port pełen małych łódek i żaglówek. Dalej widać nabrzeża i ląd, na którym znajdują się różnokolorowe budynki i niewielki kościółek. W tle, za zabudowaniami widać zbocze porośnie gęsto krzakami i drzewami.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Saint_Aub%C3%AEn_J%C3%A8rri_2013_21.jpg/220px-Saint_Aub%C3%AEn_J%C3%A8rri_2013_21.jpg)
![Zdjęcie przedstawia znajdującą się na niewielkiej skalnej wysepce latarnię morską. Latarnia morska pomalowana jest na biało. Koło wysepki z latarnią znajduje się wiele innych małych, skalistych wysp. Wszystkie wyspy otacza lekko wzburzone morze](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Corbiere_Lighthouse_2006.jpg/220px-Corbiere_Lighthouse_2006.jpg)
Jersey (wym. [ˈdʒɜrzi]), oficjalnie Baliwat Jersey (ang. Bailiwick of Jersey, jèrriais Bailliage dé Jèrri) – dependencja korony brytyjskiej obejmująca administracyjnie wyspę Jersey, jedną z Wysp Normandzkich, oraz kilkadziesiąt sąsiednich, niezamieszkanych wysepek[5].
De facto terytorium zależne Wielkiej Brytanii. Oficjalną władzę na wyspie sprawuje gubernator, działający w imieniu króla brytyjskiego (który w Jersey nosi tytuł Księcia Normandii[6]), przez niego powoływany i odwoływany. Praktyczną władzę sprawuje lokalny rząd wybierany w wyborach.
Pod względem prawnym nie jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (nie był również częścią Unii Europejskiej[7]), ale za obronę i bezpieczeństwo odpowiada Wielka Brytania. Jersey posiada również swoją własną walutę, którą jest funt Jersey wymienny 1:1 na funt brytyjski.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Wyspę przyłączył do Księstwa Normandii Wilhelm Długi Miecz, książę Normandii w 933. Jego potomek, Wilhelm Zdobywca, zdobył Anglię w 1066, co doprowadziło do połączenia Księstwa Normandii i królestwa Anglii pod jednym monarchą. Król Jan bez Ziemi stracił wszystkie terytoria w Normandii w 1204 na rzecz króla Francji, ale zachował w posiadaniu Jersey, wraz z Guernsey i innymi Wyspami Normandzkimi, które odtąd miały już wewnętrzny samorząd.
W XVIII w. Francuzi podjęli dwie próby zdobycia wyspy: nieudany desant w 1779 i desant, zakończony bitwą w Saint Helier w 1781, w obydwu przypadkach bez powodzenia[8].
Dzięki neutralności wyspy kwitł handel pomiędzy Anglią a Francją, co bogaciło mieszkańców. Wyspa jest jednym z najbardziej znanych rajów podatkowych.
Jersey zostało zajęte przez nazistowskie Niemcy 1 lipca 1940 i było okupowane aż do 9 maja 1945, końca II wojny światowej w Europie.
Geografia
[edytuj | edytuj kod]Powierzchnia wyspy Jersey, największej i najbardziej wysuniętej na południe z Wysp Normandzkich wynosi 120 km²[5]. Do Baliwatu Jersey należą również grupy niezamieszkałych wysp Minquiers, Ecréhous, Pierres de Lecq i Dirouilles. Jersey i towarzyszące jej mniejsze wysepki zbudowane są z granitów i gnejsów.
Najwyższym punktem wyspy jest wzgórze Les Platons, które osiąga wysokość 142 m n.p.m[9].
Klimat na wyspie jest umiarkowany ciepły morski, z łagodnymi zimami i umiarkowanym latem[10]. Roczna suma opadów wynosi ok. 800 mm i przypada głównie na okres od listopada do stycznia.
Ustrój polityczny
[edytuj | edytuj kod]Głową terytorium jest król brytyjski Karol III tytułowany na Jersey Księciem Normandii[6]. Na wyspie reprezentowany jest przez zastępcę, którym jest gubernator Jersey.
Rząd
[edytuj | edytuj kod]Wyspa Jersey posiada swój własny parlament nazywany Zgromadzeniem Stanów (ang. States Assembly)[11].
Parlament wyspy jest jednoizbowy, a jego skład stanowi 49 członków[12]. W obecnym Zgromadzeniu Stanów znajduje się: ośmiu Senatorów, dwudziestu dziewięciu Deputowanych oraz dwunastu, zasiadających z racji pełnionej funkcji Konstablów (connétable), reprezentujących każdy z okręgów Jersey[13].
Wszyscy członkowie rządu wybierani są w powszechnych wyborach odbywających się co 4 lata.
Podział administracyjny Jersey
[edytuj | edytuj kod]Wyspa Jersey podzielona jest na 12 okręgów (parishes)[14].
Lista okręgów na wyspie Jersey (liczba ludności pochodzi ze spisu z 2011 roku[15], natomiast podana powierzchnia każdego parisha jest zgodna z danymi ze strony internetowej rządu Jersey[16]):
lp. | Okręg (parish) | Liczba ludności
(2011)[15] |
Powierzchnia
(w km²)[16] |
Gęstość zaludnienia
(osób/km²) |
---|---|---|---|---|
1 | ![]() |
33522 | 10 | 3200 |
2 | ![]() |
13580 | 9 | 1500 |
3 | ![]() |
10568 | 13 | 830 |
4 | ![]() |
9221 | 4 | 2200 |
5 | ![]() |
5418 | 10 | 570 |
6 | ![]() |
5003 | 12 | 430 |
7 | ![]() |
4866 | 8 | 620 |
8 | ![]() |
4097 | 15 | 270 |
9 | ![]() |
3763 | 10 | 370 |
10 | ![]() |
3156 | 13 | 260 |
11 | ![]() |
2911 | 9 | 330 |
12 | ![]() |
1752 | 7 | 270 |
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Według szacunków z 2019 roku Jersey zamieszkuje około 107 800 osób[17], z czego 34% ludności wyspy mieszka w stolicy wyspy Saint Helier[18].
Większość osób mieszkających na wyspie urodziła się na niej; oprócz nich większymi grupami narodowymi na Jersey są Brytyjczycy (ok. 31%), Portugalczycy (głównie z Madery, ok. 7%), Polacy (ok. 3%) oraz Irlandczycy (ok. 2%)[18]
Spisy ludności na wyspie prowadzone są od 1821 roku i przeprowadzane są co ok. 5 – 10 lat[19] (ostatni spis odbył się w 2011 r.[18]).
Dane szczegółowe
[edytuj | edytuj kod]Zasugerowano, aby ta sekcja została przeniesiona do artykułu Demografia Jersey. (dyskusja) |
Liczba mieszkańców
[edytuj | edytuj kod]Wyspę Jersey w różnych latach, według różnych szacunków i spisów zamieszkiwało:
107 800 osób – wg danych z 2019 r.[20];
99,602 osób – wg danych z 2018 r.[21];
97,857 osób – wg wyników oficjalnego spisu ludności z 2011 r.[22]
Struktura wieku
[edytuj | edytuj kod]Wiek | Procent
w populacji |
Mężczyźni | Kobiety |
---|---|---|---|
0 – 14 | 16,37% | 8430 | 7870 |
15 – 24 | 13,63% | 7004 | 6572 |
25 – 54 | 40,71% | 20392 | 20160 |
55 – 64 | 12,73% | 6187 | 6497 |
65+ | 16,56% | 7015 | 9475 |
Średni wiek mieszkańców
[edytuj | edytuj kod]Średni wiek mieszkańców Jersey w 2018 roku[21]:
ogółem: 37,7 lat;
mężczyźni: 35,9 lat;
kobiety: 40,2 lat
Średnia długość życia
[edytuj | edytuj kod]Średnia długość życia mieszkańców wyspy (2018)[21]:
ogółem: 82 lata
mężczyźni: 79,5 lat
kobiety: 84,7 lat
Pozostałe dane
[edytuj | edytuj kod]Przedstawione poniżej dane pochodzą z szacunków z 2018 r.[21]
Przyrost populacji na Jersey: 0,76%
Współczynnik urodzeń: 11,65 urodzeń/1000 osób (2000)
Współczynnik zgonów: 9,26 zgonów/1000 osób (2000)
Współczynnik imigracji: 2,81 imigranta/1000 osób (2000)
Współczynnik zgonu niemowląt: 5,71 zgonów/1000 żywych urodzeń (2000)
Współczynnik płodności: 1,56 dzieci/kobietę (2000)
Współczynnik płci na Jersey (wg danych z 2018 r.[21])
Po urodzeniu: 1,06 mężczyzny / kobiety
Do 14 lat: 1,07 mężczyzn / kobietę
15–24 lata: 1,07 mężczyzn / kobietę
25–54 lata: 1,01 mężczyzny / kobiety
55–64 lata: 0,95 mężczyzn / kobietę
65 lat i więcej: 0,74 mężczyzn / kobietę
Ogółem: 0,97 mężczyzn / kobietę
Wyznania
[edytuj | edytuj kod]anglikanie, katolicy, baptyści, Congregational New Church, metodyści, prezbiterianie, Świadkowie Jehowy, kwakrzy.
Języki
[edytuj | edytuj kod]Języki urzędowe
[edytuj | edytuj kod]Na wyspie Jersey obowiązują dwa języki urzędowe: angielski i francuski (francuski to tzw. Jersey Legal French, jest to język nietożsamy z językiem mówionym we Francji, prowadzi się w nim czynności urzędowe oraz postępowania sądowe)[12].
Jèrriais (język lokalny)
[edytuj | edytuj kod]Oprócz angielskiego i francuskiego na Jersey ważnym językiem jest lokalny język Jèrriais, język ten jest tradycyjną mową mieszkańców wyspy, ale niewielu z nich posługuje się nim na co dzień. By język nie zginął i nie został zapominany prowadzone są przedsięwzięcia mające na celu przywrócenie tej mowy do codziennego życia (jednym z takich przedsięwzięć jest nauka Jèrriais w szkołach)[23].
W lokalnym języku wydawane są niektóre gazety, a gdzieniegdzie pod angielskimi zwrotami można zauważyć zwroty i słowa w Jèrriais[23].
Inne języki
[edytuj | edytuj kod]Innymi językami często używanymi na wyspie są portugalski i polski; oba są popularne ze względu na dużą liczbę mieszkających na Jersey Polaków oraz Portugalczyków z Madery[12].
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Po II wojnie światowej poważną rolę w gospodarce Jersey zaczęły odgrywać usługi finansowe, które stanowiły ponad 60% PKB, a to za przyczyną odrębnego ustawodawstwa oraz specyficznego położenia politycznego i geograficznego. W końcu Jersey stało się rajem podatkowo-finansowym, jednak w ostatnich latach Unia Europejska wymusza ograniczenie tych przywilejów. Poza tym wyspa jest też popularnym miejscem wypoczynku, dzięki czemu ok. 25% PKB pochodzi właśnie z turystyki. PKB Jersey wynosi 3,6 mld USD (2003), czyli w przybliżeniu ok. 40 000 USD na jednego mieszkańca. Wyspa charakteryzuje się też niskim bezrobociem, które wynosi poniżej 1% (2003) i inflacją wynoszącą 5% (2003).
Transport
[edytuj | edytuj kod]Transport lotniczy i morski
[edytuj | edytuj kod]Na Jersey można dostać się drogą powietrzną lub morską.
Lotnisko Jersey znajduje się w południowo-zachodniej części wyspy w miejscowości Saint Peter. Bezpośrednim lotem na Jersey można dostać się z portów lotniczych w Wielkiej Brytanii, Guernsey oraz sezonowo z Hiszpanii[24].
Drugim sposobem dostania się na wyspę jest dotarcie na nią statkiem lub promem. Na Jersey znajduje się kilka portów morskich[25], najważniejszym i największym z nich jest port w Saint Helier, a także mniejsze, w Gorey i Saint Aubin (Saint Brelade)[10]. Do portów na wyspie zawijają statki z Guernsey, Francji i Wielkiej Brytanii.
Transport wewnątrz wyspy
[edytuj | edytuj kod]Na wyspie wg danych z 2010 roku znajduje się 576 km dróg[10].
Na Jersey istnieje autobusowa komunikacja publiczna. Połączenia autobusowe na wyspie obsługuje przewoźnik LibertyBus (część HTC Group)[26]. W październiku 2020 roku na wyspie istniało 20 linii autobusowych[27] łączących ze sobą wszystkie okręgi na Jersey.
Od lat 70 XIX wieku do przełomu lat 20 i 30 XX wieku na Jersey istniały dwie linie kolejowe łączące stolicę wyspy z jej południowo-wschodnimi i południowo-zachodnimi krańcami. Jednak przez rozwój transportu samochodowego i znaczny spadek liczby pasażerów stały się one nierentowne co doprowadziło do ich likwidacji[28][29].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Plac Wyzwolenia w Saint Helier
-
Zatoka Bonne Nuit; przykład wybrzeża Jersey
-
Widok z murów zamku Mont Orgueil na miasteczko i część portu Gorey
-
Południowe wybrzeże wyspy w Saint Brelade, na małej wyspie pływowej widać Portelet Tower
-
Twierdza Elizabeth Castle w czasie odpływu widziana z St. Helier
-
Powitanie w dwóch językach na lotnisku Jersey; na górze widać powitanie w języku angielskim, poniżej powitanie w regionalnym języku Jèrriais
-
Wieża Le Hocq w St. Clement
-
Widok na zamek Mont Orgueil i miejscowość Gorey, nad brzegiem zatoki widać kawałek nieistniejącej już linii kolejowej do St. Helier
-
Polski sklep w Saint Helier – przykład użycia j.polskiego na Jersey
-
Widok na King Street, główny deptak i jedną z najważniejszych ulic handlowych St. Helier
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Members [online], statesassembly.gov.je [dostęp 2020-12-07] .
- ↑ Members [online], statesassembly.gov.je [dostęp 2020-10-17] .
- ↑ States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-15] (ang.).
- ↑ Jersey’s population increases by 1,100 in the last year [online], ITV News, 18 czerwca 2020 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
- ↑ a b States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-26] (ang.).
- ↑ a b CharlotteDunn, Crown Dependencies [online], The Royal Family, 4 czerwca 2018 [dostęp 2020-11-01] (ang.).
- ↑ …angielskie Wyspy Normandzkie i Wyspa Man nie wchodzą w skład UE?. UniaEuropejska.org, 16 października 2016. [dostęp 2011-02-15].
- ↑ Raoul Lemprière: The Channel Islands. London: Hale, 1990, s. 89. ISBN 0-7090-3832-1. (ang.).
- ↑ Ascent of Les Platons on 2009-09-12 – Peakbagger.com [online], peakbagger.com [dostęp 2020-10-26] .
- ↑ a b c Europe :: Jersey – The World Factbook – Central Intelligence Agency [online], cia.gov [dostęp 2020-10-26] [zarchiwizowane z adresu 2018-12-26] .
- ↑ States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-30] (ang.).
- ↑ a b c States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-30] (ang.).
- ↑ Jersey Law | STATES OF JERSEY (MISCELLANEOUS PROVISIONS) LAW 2011 [online], web.archive.org, 20 stycznia 2012 [dostęp 2019-05-21] [zarchiwizowane z adresu 2012-01-20] .
- ↑ Parishes – Parishes of Jersey [online], parish.gov.je [dostęp 2020-10-25] .
- ↑ a b Report on the 2011 Jersey Census.
- ↑ a b States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-25] (ang.).
- ↑ States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-30] (ang.).
- ↑ a b c States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-30] (ang.).
- ↑ States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-30] (ang.).
- ↑ Jersey’s population increases by 1,100 in the last year [online], ITV News, 18 czerwca 2020 [dostęp 2020-11-03] (ang.).
- ↑ a b c d e f Jersey Demographics Profile 2019 [online], indexmundi.com [dostęp 2020-11-03] (ang.).
- ↑ States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-11-03] (ang.).
- ↑ a b States of Jersey, Government of Jersey [online], gov.je [dostęp 2020-10-30] (ang.).
- ↑ Destinations we fly to at a glance [online], jerseyairport.com [dostęp 2020-10-26] (ang.).
- ↑ Jersey Harbours [online], ports.je [dostęp 2020-10-26] (ang.).
- ↑ Jersey bus service to be LibertyBus after public vote, „BBC News”, 7 września 2012 [dostęp 2020-10-26] (ang.).
- ↑ LibertyBus timetables [online], LibertyBus, 2020 .
- ↑ Railways in Jersey [online], sinfin.net [dostęp 2020-10-26] .
- ↑ Jersey Western Railway – theislandwiki [online], theislandwiki.org [dostęp 2020-10-26] .