Gryka zwyczajna
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
gryka zwyczajna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Fagopyrum esculentum Moench Methodus 290. 1794 | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Fagopyrum_esculentum_kz14.jpg/220px-Fagopyrum_esculentum_kz14.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Fagopyrum_esculentum_-_Buckwheat_at_Thimphu_during_LGFC_-_Bhutan_2019_%289%29_%28cropped%29.jpg/220px-Fagopyrum_esculentum_-_Buckwheat_at_Thimphu_during_LGFC_-_Bhutan_2019_%289%29_%28cropped%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Buckwheat_flower_macroA.jpg/220px-Buckwheat_flower_macroA.jpg)
Gryka zwyczajna (Fagopyrum esculentum Moench) – gatunek rośliny z rodziny rdestowatych. Występuje w klimacie umiarkowanym. Pochodzi ze wschodniej i środkowej Azji. W Polsce jest gatunkiem uprawianym, czasami przejściowo dziczejącym (efemerofit, archeofit)[3].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Łodyga
- Walcowata, wewnątrz pusta, lekko podłużnie prążkowana, brunatnawozielona lub czerwonawa, o średnicy około 2–6 mm. Zgrubiała w międzywęźlach[4].
- Liście
- Ustawione są skrętolegle i mają błoniaste, pochwiaste przylistki. Powierzchnia jest gładka z wyjątkiem okolicy przylistków, gdzie zdarzają się krótkie, białe włoski. Liście są ciemnozielone, jaśniejsze na stronie spodniej, o szerokości do 7 cm i długości do 11 cm, kształtu strzałkowatego lub sercowatego. Są prawie pięcioboczne z 2 szeroko zaokrąglonymi łatkami. Dolne liście są ogonkowe a górne siedzące lub obejmujące łodygę. Blaszka liściowa jest gładka i na brzegu lekko falista i postrzępiona, z drobnymi czerwonawobrunatnymi wyrostkami. Podobne wyrostki występują na nerwach na górnej powierzchni[4].
- Kwiaty
- Z ośmioma pręcikami i jednym trzyszyjkowym słupkiem. Okwiat biały, poprzez różowy do czerwonego, pięciodziałkowy. Kwiaty wonne, jak cała roślina i owoce.
- Owoc
- Trójkątny orzech, o prostych, ostrych kantach.
- Gatunki podobne
- Gryka japońska (F. sagittatum var. emarginatum) – uprawiana głównie w Azji Północnej.
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Roślina jednoroczna. Kwitnie od lipca do sierpnia, jest obcopylna. Najważniejsi zapylacze to pszczoły i muchówki.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Wartości odżywcze ziarna
- Nasiona gryki zawierają od 10 do 16% białka w zależności od strefy uprawy (im cieplej tym większa zawartość białka). Są one uważane za bardziej wartościowe niż białka zbóż, a zbliżone wartością i strawnością do białek roślin strączkowych[potrzebny przypis].
- Surowiec zielarski
- Ziele gryki (Fagopyri herba) – całe lub połamane nadziemne części, zebrane we wczesnym okresie kwitnienia przed owocowaniem i natychmiast wysuszone. Surowiec zawiera minimum 3,0% rutyny[4][5]. Liście gryki stosuje się w leczeniu żylaków (w tym również hemoroidów) nadciśnienia tętniczego (pomocniczo), krwawień z nosa i przewodu pokarmowego, a przede wszystkim dla wzmocnienia naczyń włosowatych.[potrzebny przypis]
- Skład chemiczny ziela
- Flawonoidy: głównie rutyna (witamina P) do 5% zawartości (dawniej główne źródło jej pozyskiwania, stosowana jako lek rozszerzający naczynia), kwercetyna, hiperozyd, katechina, procyjanidyny. Także kwasy organiczne: galusowy, kawowy, protokatechonowy i chlorogenowy[5].
Z ziaren gryki zwyczajnej wytwarza się następujące półprodukty spożywcze:
W kuchni polskiej wykorzystuje się głównie kaszę gryczaną, rzadziej mąkę. W Indiach traktowana jest jako zboże chlebowe, w Chinach i Japonii mąka gryczana jest podstawową mąką lub dodatkiem do produkcji makaronów. Ze skrobi gryczanej przyrządza się memilmuk – odmianę muk (koreańska potrawa o galaretowatej konsystencji). We Francji mąka gryczana stanowi podstawowy składnik tradycyjnych naleśników bretońskich (Galettes). Pędy gryki lub same liście używane są w niektórych rejonach Azji jako jarzyna[potrzebny przypis]
-
Hreczki z kaszy gryczanej
-
Bretońskie naleśniki z mąki gryczanej
-
Bliny z mąki gryczanej
-
Popularne w Niemczech naleśniki z mąki gryczanej
Odpady z przerobu „ziarna” (łuski i pył) są cennym dodatkiem do pasz. Plewy i słoma wartością pokarmową zbliżone są do zbóż jarych, ale nie wolno ich używać do skarmiania białych zwierząt, u których powoduje tzw. gryczaną wysypkę – ziele gryki zawiera naftodiantron, czynnik powodujący uczulenie na światło (fagopiryzm). Zjadana przez zwierzęta o białej lub pstrej sierści wywołuje u nich pod wpływem słońca zapalenie skóry[6].
Suche łęty gryczane w czasie spalania wydzielają duże ilości dymu, co wykorzystuje się w sadownictwie do zadymiania kwitnących sadów w okresach wiosennych przymrozków.
Miód gryczany należy do grupy miodów nektarowych (kwiatowych). Gryka może dać 60–100 kg pożytku z ha.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Prace_polowe_01.jpg/220px-Prace_polowe_01.jpg)
Na świecie najwięcej gryki uprawia się w Rosji, Chinach, na Ukrainie oraz w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie jest traktowana głównie jako roślina pastewna. W Polsce głównym regionem upraw są okolice Janowa Lubelskiego, szczególnie gmina Godziszów, która jest zagłębiem gryczanym.
Historia uprawy. Grykę zaczęto uprawiać ok. 2000 r. p.n.e. w górskich rejonach płn. Indii (dziś częściowo Pakistan). Stamtąd uprawa zawędrowała do Chin, Korei i Japonii, jednocześnie rozpowszechniając się w Azji Środkowej. Kaszę gryczaną znali już Hunowie, ale jako koczownicy nie wprowadzili jej uprawy do Europy. Gryka w Europie środkowej była znana już w neolicie.[potrzebny przypis] W XIII-XIV wieku jej uprawa rozpowszechniła się na zachód Europy.
powierzchnia upraw [ha] |
Plony [kilogram/ha] |
Produkcja [tony] |
Nasiona [tony] | |||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Państwa | 2005 | 2007 | 2005 | 2007 | 2005 | 2007 | 2005 | |||||||
![]() |
833 600 | 1 305 000 | 726,5 | e | 770,0 | e | 605 640 | 1 004 850 | 69 500 | s | ||||
![]() |
834 000 | e | 900 000 | e | 899,2 | 888,8 | 750 000 | e | 800 000 | e | 87 570 | e | ||
![]() |
396 200 | 237 000 | 693,3 | e | 675,1 | e | 274 700 | 160 000 | 20 500 | s | ||||
![]() |
36 593 | 32 945 | 3 394,5 | e | 35 55,8 | e | 124 217 | 117 148 | 3293 | e | ||||
![]() |
67 531 | 90 000 | e | 1 067,5 | e | 977,7 | e | 72 096 | 88 000 | e | 5500 | e | ||
![]() |
55 000 | 142 600 | 1 054,5 | e | 561,0 | e | 58 000 | s | 80 000 | e | 3200 | s | ||
![]() |
65 000 | e | 68 000 | e | 1 000,0 | e | 10 00,0 | e | 65 000 | e | 68 000 | e | 2600 | e |
![]() |
46 000 | e | 48 000 | e | 1 086,9 | e | 10 83,3 | e | 50 000 | e | 52 000 | e | 2760 | e |
![]() |
44 700 | 44 600 | e | 697,9 | e | 762,3 | e | 31 200 | 34 000 | e | 1341 | e | ||
![]() |
28 400 | 21 700 | 552,8 | e | 963,1 | e | 15 700 | 20 900 | 2500 | e | ||||
![]() |
7106 | 11 500 | 1 022,7 | e | 11 30,4 | e | 7268 | 13 000 | 1000 | e | ||||
![]() |
10 400 | 13 000 | e | 951,9 | e | 630,7 | e | 9900 | 8200 | e | ||||
![]() |
4500 | e | 4600 | e | 1 488,8 | e | 14 78,2 | e | 6700 | 6800 | e | 360 | e | |
![]() |
2257 | 2650 | e | 993,7 | e | 11 32,0 | e | 2243 | 3000 | e | 90 | e | ||
![]() |
4000 | 2000 | 1 150,0 | e | 11 50,0 | e | 4600 | 2300 | 300 | e | ||||
![]() |
1000 | e | 2 000,0 | e | 2000 | e | 26 | e | ||||||
![]() |
811 | 809 | 1 791,6 | e | 940,6 | e | 1453 | 761 | 52 | e | ||||
![]() |
752 | 800 | e | 615,6 | e | 500,0 | e | 463 | 400 | e | 60 | e | ||
![]() |
676 | 314 | 717,4 | e | 955,4 | e | 485 | 300 | ||||||
![]() |
461 | 500 | e | 887,2 | e | 600,0 | e | 409 | 300 | e | ||||
![]() |
2811 | 7200 | e | 342,9 | e | 41,6 | e | 964 | 300 | e | 252 | e | ||
![]() |
378 | 600 | e | 917,9 | e | 833,3 | e | 347 | 500 | e | ||||
![]() |
1000 | e | 1000 | e | 300,0 | e | 300,0 | e | 300 | e | 300 | e | 65 | e |
![]() |
45 | e | 3 111,1 | e | 140 | e | 2 | e | ||||||
![]() |
100 | e | 100 | e | 1 000,0 | e | 10 00,0 | e | 100 | s | 100 | e | ||
![]() |
2 443 321 | a | 2 934 918 | a | 852,9 | e | 8 38,5 | e | 2 083 925 | a | 2 461 159 | a | 200 974 | a |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-07] (ang.).
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
- ↑ a b Dziadek K., Kopeć A., Pastucha E., Piątkowska E., Leszczyńska T., Pisulewska E., Witkowicz R., Francik R. Basic chemical composition and bioactive compounds content in selected cultivars of buckwheat whole seeds, dehulled seeds and hulls. „Journal of Cereal Science”, May 2016. DOI: 10.1016/j.jcs.2016.02.004. (ang.).
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Statystyki FAO.
- BioLib: 38828
- EoL: 487699
- EUNIS: 177702
- Flora of China: 200006709
- Flora of North America: 200006709
- FloraWeb: 2355
- GBIF: 2889373
- identyfikator iNaturalist: 145601
- IPNI: 694526-1
- ITIS: 502589
- NCBI: 3617
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2807310
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:694526-1
- Tela Botanica: 26434
- identyfikator Tropicos: 26000158
- USDA PLANTS: FAES2
- CoL: 3DS8L