Gorczyca biała
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
gorczyca biała |
Nazwa systematyczna | |
Sinapis alba L. Sp. Pl. 2, 1753 |
Gorczyca biała, gorczyca jasna (Sinapis alba) – pospolita przyprawowa roślina należąca do rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Jest uprawiana w wielu krajach.
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Rodzimy obszar jej występowania to Europa Południowa (Grecja, Włochy, Portugalia i Hiszpania), Afryka Północna, Azja Zachodnia i Pakistan[3]. Rozprzestrzeniła się gdzieniegdzie również poza tymi rejonami[3]. Obecnie występuje również w Polsce jako antropofit zadomowiony[4].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Łodyga
- Prosto wzniesiona, rozgałęziona i szorstko owłosiona; dochodzi do 0,6 metra wysokości, a na dobrej i odpowiednio wilgotnej ziemi nawet wyżej.
- Liście
- Ogonkowe, naprzemianległe, słabo owłosione i wszystkie, włącznie z górnymi, pierzastodzielne, o działkach nierówno i tępo ząbkowanych.
- Kwiaty
- Pachnące, złocistożółte; o 4 działkach kielicha i 4 płatkach korony ułożonych na krzyż (stąd nazwa rodziny), odchylone prawie pod kątem prostym, oraz 6 pręcików (4 dłuższe i 2 krótsze) i l słupek. W czasie kwitnienia wierzchołek kwiatostanu przypomina baldachogrono i ma na obwodzie kwiaty w pełni rozwoju, a w środku kwiaty najmłodsze i pączki kwiatowe.
- Owoce
- Krótkie, okrągławe na przekroju łuszczyny, mocno odchylone na zewnątrz i szorstko owłosione. Dojrzałe łuszczyny pękają, odsłaniając błoniastą przegrodę, do której po obu stronach są przymocowane nasiona. Są one okrągłe, koloru jasnożółtego; dojrzałe bardzo łatwo się osypują.
- Korzeń
- Białawy, rozgałęziony.
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Sinapis_alba_kz06.jpg/220px-Sinapis_alba_kz06.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Sinapis_alba_graines1.jpg/220px-Sinapis_alba_graines1.jpg)
Roślina jednoroczna. Kwitnie od końca maja do początku sierpnia. Roślina miododajna.
Roślina trująca dla zwierząt (koni, bydła, świń, owiec i drobiu) w czasie owocowania. Nasiona zawierają dużo (ok. 0,2%) olejku gorczycznego powodującego stany zapalne błon śluzowych. U zwierząt powoduje on brak apetytu, zaburzenia przewodu pokarmowego, biegunki, osłabienie i brak ruchliwości[5]. U ludzi działanie drażniące na przewód pokarmowy występuje w przypadku spożycia dużej ilości nasion, ale też np. musztardy. W ciężkich przypadkach może dojść do zaburzeń czynności serca i oddechu oraz wpływu na ośrodkowy układ nerwowy. Przy wydalania metabolitów mogą wystąpić stany zapalne i uszkodzenia nerek i dróg moczowych[6].
Zmienność
[edytuj | edytuj kod]Występuje w trzech podgatunkach[3]:
- Sinapis alba L. subsp. alba (synonimy: Brassica alba (L.) Rabenh., Brassica hirta Moench, Sinapis alba var. melanosperma Alef.)
- Sinapis alba L. subsp. dissecta (Lag.) Simonk. (synonim Sinapis dissecta Lag)
- Sinapis alba L. subsp. mairei (H. Lindb.) Maire
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Roślina lecznicza:
- Surowiec zielarski: nasiona gorczycy białej – Semen Sinapis albae (Semen Erucae). Zawierają 22-35% oleju, 15-18% śluzu, glikozyd synalbinę, białka, sole mineralne i olejki eteryczne[7].
- Działanie: przeciwzapalne, przeczyszczające, powlekające, pobudzające trawienie[7]. Wodny wyciąg z nasion stosuje się wewnętrznie w chorobach przewodu pokarmowego, nieżycie żołądka i jelit, zaparciach i niestrawności[7]. Zewnętrznie wyciągi wodne są używane do płukania przy zapaleniu gardła i migdałków, a poduszki gorczycowe (woreczek wypełniony nasionami) przykłada się do miejsc z bólami reumatycznymi i bolących stawów[7]. Działa drażniąco na skórę i błony śluzowe[5].
- Z nasion wytwarza się olejek gorczyczny (Oleum Erucae). Charakteryzuje się on ostrym, piekącym smakiem i zapachem, który pobudza wydzielanie soku żołądkowego i poprawia trawienie.
- Kulinaria. Jest podstawową rośliną, wraz z kolendrą, estragonem i pieprzem, używaną do sporządzania musztard i pieprzu ziołowego[7]. Jest bardzo często stosowanym dodatkiem do marynat, tłustych mięs i wędlin, potraw z jaj, sera i do różnych sosów[7].
- Rolnictwo: młode rośliny, przed kwitnieniem, są dobrą rośliną paszową. Roślina znajduje się w rejestrze roślin uprawnych Unii Europejskiej. Ze względu na krótki okres wegetacji i szybki przyrost masy zielonej często siana jako międzyplon ścierniskowy w celu przyorania i wzbogacenia gleby w próchnicę. Często stosowana w uprawie konserwującej.
Obecność w kulturze
[edytuj | edytuj kod]- Jest bardzo często wymieniana w Misznie wchodzącej w skład Talmudu[8].
- Roślina biblijna. Cytowana jest w Ewangeliach należących do Nowego Testamentu, w przypowieści Jezusa o podobieństwie Królestwa Niebieskiego do ziarnka gorczycy (Mt 13,31-32; Mk 4,31-32; Łk 13,19) oraz w nauce Jezusa o sile wiary (Mt 17,20; Łk 17,6)[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ a b c Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-15].
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
- ↑ a b Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. 1982: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, s. 198. ISBN 83-09-00660-8.
- ↑ Maria Hannenbreg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 44. ISBN 83-200-0419-5.
- ↑ a b c d e f Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
- ↑ a b Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- EoL: 583812
- EUNIS: 163450
- Flora of China: 200009674
- Flora of North America: 200009674
- FloraWeb: 5637
- GBIF: 3047621
- identyfikator iNaturalist: 79123
- IPNI: 288952-1
- ITIS: 23309
- NCBI: 3728
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2476404
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:288952-1
- Tela Botanica: 64461
- identyfikator Tropicos: 4100251
- USDA PLANTS: SIAL5
- CoL: 4XJCN