Deep Purple
![]() Deep Purple (2022) | |
Inne nazwy |
Roundabout |
---|---|
Rok założenia | |
Pochodzenie | |
Gatunek |
rock stadionowy[1], hard rock[1][2][3][4], heavy metal[1][2][3], rock[4] |
Aktywność |
1968–1976, od 1984 |
Wydawnictwo |
Edel, EMI, BMG, Polydor, Warner Bros., Aquarius, Tetragrammaton |
Powiązania |
Rainbow, Whitesnake, Gillan, Black Sabbath, Blackmore’s Night, Tommy Bolin, Episode Six, Screaming Lord Sutch, Dixie Dregs, Coverdale/Page |
Skład | |
Ian Gillan Simon McBride Roger Glover Don Airey Ian Paice | |
Byli członkowie | |
Ritchie Blackmore Jon Lord (zmarły) David Coverdale Glenn Hughes Rod Evans Tommy Bolin (zmarły) Joe Lynn Turner Joe Satriani Nick Simper Steve Morse | |
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Deep_Purple_%28Logo%29.png/240px-Deep_Purple_%28Logo%29.png)
Deep Purple – brytyjski zespół rockowy, założony w Hertfordshire w 1968 (początkowo pod nazwą Roundabout) w następującym składzie: Ritchie Blackmore, Jon Lord, Nick Simper, Ian Paice oraz Rod Evans. Wspólnie z Led Zeppelin i Black Sabbath jest uważany za pioniera hard rocka i heavy metalu, chociaż niektórzy członkowie zespołu uważają, iż ich muzyki nie da się ściśle zaszufladkować do konkretnego gatunku[5]. Do swojej twórczości zespół często włączał pierwiastek muzyki poważnej, blues rocka, popu i rocka progresywnego[6]. Deep Purple został odnotowany w księdze Rekordów Guinnessa, jako „Najgłośniejszy zespół świata”[7]. Jak do tej pory, nakład ze sprzedaży wydawnictw muzycznych formacji sięgnął liczby 100 milionów płyt na całym świecie[8][9][8][10][11]. Uznawany za jeden z pierwszych i najbardziej wpływowych zespołów grających hard rock.
W trakcie swojej działalności zespół przeszedł wiele zmian personalnych, zaś w latach 1976–1984 był rozwiązany. Największy sukces odniósł drugi skład zespołu, zwany Mark II, w skład którego wchodzili: Ian Gillan, Ritchie Blackmore, Roger Glover, Jon Lord i Ian Paice[12]. Ta linia była aktywna od roku 1969 do 1973, następnie od 1984 do 1989 i ponownie w 1993, kiedy dalsza współpraca Blackmore’a z resztą zespołu wydała się być niemożliwa. Został on zastąpiony przez Steve’a Morse’a. Obecnie skład Deep Purple jest stabilny. Do roszad doszło jedynie na pozycji klawiszowca, gdy w 2002 roku Jon Lord, który postanowił poświęcić się muzyce poważnej, został zastąpiony przez Dona Aireya. Jedynym członkiem zespołu występującym w nim nieprzerwanie od jego założenia jest perkusista Ian Paice.
Deep Purple zajął 22. miejsce w rankingu VH1's Greatest Artists of Hard Rock[13]. W 2016 zespół został wprowadzony do Rock and Roll Hall of Fame[14].
Przegląd
[edytuj | edytuj kod]Początki (1967–1969)
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Deep_Purple_%281968%29.jpg/240px-Deep_Purple_%281968%29.jpg)
Powstanie Deep Purple wiąże się z osobą Chrisa Curtisa, członka zespołu The Searchers. Formowanie zespołu rozpoczęło się na jesieni 1967 roku, wtedy to Curtis zaczął wysyłać telegramy do znajdującego się w Hamburgu Ritchiego Blackmore’a. Mniej więcej rok wcześniej na jednym ze spotkań towarzyskich Curtis poznaje Tony’ego Edwardsa, początkującego biznesmana branży muzycznej. W 1967 odświeża znajomość z Edwardsem, przedstawiając mu propozycję menedżera powstającej właśnie grupy o nazwie Roundabout. Edwards bardzo przejęty nowym projektem do pomocy dobiera sobie Johna Colettę, szefa agencji reklamowej Castle, Chappel and Partners. Mając już zapewnioną opiekę menedżera Curtis zabrał się za tworzenie składu grupy. Pierwszą osobą wybraną do zespołu został współlokator Curtisa, organista Jon Lord. W międzyczasie dzięki telegramom do Anglii udało się również ściągnąć gitarzystę Ritchiego Blackmore’a. Sam Curtis przewidywał dla siebie rolę wokalisty. W tym składzie opracowali wersje utworów takich jak „Strawberry Fields Forever” The Beatles i „You Keep Me Hanging On” The Supremes. Blackmore dodał też własny utwór instrumentalny „And the Address”. Jednocześnie Chris Curtis zaczął wpadać na coraz dziwniejsze pomysły – chociażby propozycję zatrudnienia w zespole Paula McCartneya, czy granie koncertów na karuzeli – co prawie doprowadziło do zakończenia działalności Roundabout. Skutkiem tych zachowań było usunięcie Curtisa z Roundabout.
W lutym 1968 zatrudniono w roli basisty Nicka Simpera, znajomego Jona Lorda z The Flowerpot Men. Jednocześnie rolę perkusisty dostał zarekomendowany przez Blackmore’a Bobby Woodman. W tym momencie kluczową sprawą stała się kwestia wyboru wokalisty. Jednym z kandydatów był Ian Gillan, który będąc związany z Episode Six, odmówił. Kolejnym kandydatem był Mick Angus, który polecił zespołowi perkusistę Iana Paice’a, będącego jego zdaniem o niebo lepszym od Bobby Woodmana. Oznaczało to też pożegnanie z tym drugim. Ostatecznie wokalistą został Rod Evans, znajomy... Angusa. Tak zakończył się proces formowania pierwszego składu – Mark I, wtedy jeszcze Roundabout. Wokalistą był Rod Evans, gitarzystą Ritchie Blackmore, basistą Nick Simper, klawiszowcem Jon Lord, a perkusistą Ian Paice. Nazwa Deep Purple została przyjęta w kwietniu 1968, a inspiracją był standard muzyczny o tej samej nazwie, uwielbiany przez dziadków Ritchie’ego[15].
Początkowo zespół grał typowy rock głównego nurtu, inspirowany dokonaniami Vanilla Fudge. W lipcu 1968 roku, wydał swój debiutancki album Shades of Deep Purple, na którym znalazł się pierwszy przebój grupy – Hush.
Pierwsze dwa albumy, choć nieźle sprzedające się w USA, pozostały niezauważone w Wielkiej Brytanii. Evans i Simper po nagraniu trzeciego albumu, Deep Purple, odeszli z grupy. Zastąpili ich wcześniej już wspomniany Gillan jako wokalista i Roger Glover jako basista. Stery w grupie przejmował wtedy Jon Lord, z którego inicjatywy w 1969 zespół spróbował swych sił w repertuarze progresywnym, nagrywając koncert na orkiestrę i grupę rockową. W lipcu 1969 roku zespół rozpoczął trasę koncertową Deep Purple European Tour.
Zmiany personalne i rozpad zespołu (1970–1980)
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Ian_Gillan_%281972%29.jpg/173px-Ian_Gillan_%281972%29.jpg)
Prawdziwa sława grupy rozpoczęła się w roku 1970, kiedy to ostatecznie ukształtowało się jej charakterystyczne brzmienie. Niektórzy krytycy twierdzą, że cały ruch heavymetalowy wywodzi się od płyty Deep Purple in Rock wydanej w tym roku. Była ona oparta na rozbudowanych solówkach gitarowych i organowych, złożonych z melodyjnych riffów, oraz częstych imitacjach, charakterystycznym śpiewie i solidnie grającej sekcji rytmicznej. Deep Purple znalazło złoty środek pomiędzy prostym brzmieniem ówczesnego hard rocka a wybujałym rockiem progresywnym. Z lat 1970–1973 pochodzi większość przebojów grupy. 1971 to czasy wydania krążka pt. Fireball i singla z przebojem Strange Kind of Woman, który znalazł się na amerykańskiej wersji albumu. Fireball uzyskał, jako pierwszy album „Purpli”, szczyt notowań UK Albums Chart. W roku 1972 zespół wydał album Machine Head, który uznawany jest za największe dokonanie grupy. To właśnie z tego albumu pochodzi najbardziej rozpoznawany utwór zespołu – Smoke on the Water. Innymi hitami z płyty są m.in. Highway Star i Space Truckin'. Muzycy praktycznie cały czas spędzali w trasie koncertowej. Tournée obejmujące Amerykę Północną i Japonię stało się przyczynkiem do nagrania koncertowego albumu – Made in Japan. Do dziś płyta ta pozostaje jednym z najbardziej popularnych koncertowych wydawnictw w muzyce rozrywkowej. Na początku następnego roku do sklepów trafiła ich nowa płyta – Who Do We Think We Are, zawierająca przebój Woman from Tokyo. Mordercze tempo pracy przełożyło się na stosunki panujące wewnątrz zespołu. W lecie 1973 roku Gillan, w wyniku kłótni z Blackmorem, opuścił zespół. To samo uczynił trzymający stronę wokalisty w tym konflikcie Glover. Zespół rozpoczął poszukiwanie nowego wokalisty. Został nim nikomu wówczas nieznany David Coverdale. Miejsce Glovera zajął śpiewający basista Glenn Hughes. W ten sposób narodził się tzw. trzeci skład Deep Purple. W tym zestawieniu zespół wydał w lutym 1974 roku blues-rockowy album Burn. Brzmienie zespołu zyskało nową przestrzeń i zostało wzbogacone duetem wokalnym, a także elementami funku szczególnie słyszalnymi na kolejnym krążku Stormbringer. Stacje radiowe chętnie puszczały utwór tytułowy, The Gypsy i Soldier Of Fortune. Obydwa albumy, podobnie jak poprzednie, odniosły sukces, ale Blackmore nie krył swojego niezadowolenia z tego, że muzyka formacji zmierza w kierunku funky i soul. Wiosną 1975 roku opuścił Deep Purple i wspólnie z wokalistą Ronniem Jamesem Dio założył grupę Blackmore’s Rainbow, która po wydaniu pierwszego albumu skróciła nazwę do Rainbow. Reszta zespołu nie chciała kończyć kariery i do współpracy zaprosiła amerykańskiego gitarzystę Tommy’ego Bolina. W październiku 1975 roku powstał album Come Taste the Band. Zespół postawił na jeszcze bardziej funkowe brzmienie połączone z hard rockiem. Nasilające się uzależnienie gitarzysty od narkotyków i nierówny poziom poszczególnych koncertów spowodowały, że przyszłość formacji ponownie została zagrożona. Kolejny kryzys nadszedł podczas tournée w marcu 1976 roku. Coverdale odszedł z zespołu po koncercie w Liverpool Empire Theatre. Decyzja o jego odejściu utrzymywana była w tajemnicy do końca trasy. Opinia publiczna została o tym fakcie oficjalnie poinformowana dopiero w lipcu tego samego roku. Pół roku później, na skutek przedawkowania narkotyków zmarł Bolin. Zespół rozpadł się w 1976. Muzycy grupy współpracowali z innymi zespołami, jak Rainbow, Whitesnake, Black Sabbath i Gillan. W 1980 roku, bez porozumienia z resztą członków zespołu, Evans reaktywował Deep Purple (Bogus Deep Purple)[16]. Sprawa trafiła do sądu – muzyk przegrał i został zobowiązany do zapłacenia grzywny w wysokości ponad 600 tys. dolarów za bezprawne używanie nazwy.
Reaktywacja i dalsza działalność (1984–2021)
[edytuj | edytuj kod]W 1984 formacja została reaktywowana i nagrała dwie płyty studyjne – Perfect Strangers oraz The House of Blue Light. W 1989 roku doszło do kolejnego rozłamu w zespole – narastający konflikt pomiędzy Gillanem i Blackmorem spowodował opuszczenie grupy przez wokalistę. Jego miejsce zajął Joe Lynn Turner, współpracujący wcześniej z Blackmorem w zespole Rainbow. Skład ten nagrał płytę Slaves & Masters. Album ten, odbiegający od wcześniejszych płyt Deep Purple, jest przez wielu uważany za jedną z najsłabszych płyt zespołu. Podczas pracy nad kolejnym albumem Joe Lynn został, z inicjatywy Lorda, Glovera i Paice’a, zastąpiony przez Gillana, co było sporym zaskoczeniem – Gillan w wywiadach zapowiadał, że jego przygoda z Deep Purple to już przeszłość.
W tym najbardziej znanym składzie, w 1993 roku została nagrana płyta The Battle Rages On… (Bitwa nadal wrze), której tytuł znakomicie oddawał atmosferę napięcia między gitarzystą a wokalistą zespołu, która panowała już od pierwszego odejścia Iana Gillana z zespołu. Po tej właśnie płycie odszedł lider Ritchie Blackmore, zastąpiony na czas drugiej części trasy koncertowej przez Joe Satrianiego. Mimo dobrze układającej się współpracy Joe nie zdecydował się na dołączenie do Deep Purple na stałe. Stanowisko gitarzysty zespołu, jak się okazało, już na stałe, objął Steve Morse – w 1994 roku został oficjalnie gitarzystą grupy. W 2002 roku z zespołu odszedł organista Jon Lord, którego zastąpił Don Airey.
W 2016 roku zespół odbył swoją 12 trasę koncertową, zatytułowaną Deep Purple World Tour 2016. W ramach trasy odbyły się 32 koncerty, między innymi w Polsce na Festiwalu Legend Rocka w Dolinie Charlotty. 7 sierpnia 2020 miała miejsce premiera 21. albumu zespołu o nazwie Whoosh![17], zaś 26 listopada 2021 płyty Turning to Crime zawierającej covery w wykonaniu Deep Purple[18].
Czasy najnowsze (od 2022)
[edytuj | edytuj kod]W 2022 zespół opuścił Steve Morse. Pod koniec marca był zmuszony tymczasowo zrezygnować z koncertowania z powodu problemów zdrowotnych żony, u której zdiagnozowano raka. Zespół zorganizował zastępstwo w postaci Simona McBride, który już wcześniej współpracował z Ianem Gillanem oraz Donem Aireyem. 23 lipca 2022 Steve Morse wydał oświadczenie o swoim odejściu z zespołu. Simon McBride został nowym pełnoprawnym gitarzystą grupy[19][20].
Muzycy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Deep_Purple_in_2004.jpg/240px-Deep_Purple_in_2004.jpg)
- Osobny artykuł:
Obecny skład zespołu
[edytuj | edytuj kod]- Ian Gillan (ur. 1945[21][22]) – wokal prowadzący, harmonijka ustna, instrumenty perkusyjne (1969[23][24]–1973[23] , 1984[23][25]–1989[23][25], od 1992[23][26])
- Roger Glover (ur. 1945[27][28]) – gitara basowa (1969[23][29]–1973[23] , od 1984[23] )
- Ian Paice (ur. 1948[30]) – perkusja, instrumenty perkusyjne (od 1968[23] )
- Don Airey (ur. 1948[31]) – instrumenty klawiszowe (od 2002[23][32])
- Simon McBride (ur. 1979) – gitara elektryczna (od 2022[20])
Dyskografia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Roger_Glover_Steve_Morse_2005.jpg/240px-Roger_Glover_Steve_Morse_2005.jpg)
Albumy studyjne
[edytuj | edytuj kod]Tytuł | Dane dot. albumu | Pozycja na liście | Certyfikat | ||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
USA [33] |
UK [34] |
GER [35] |
AUT [36] |
CHE [37] |
NLD [38] |
SWE [39] |
POL [40] | ||||||||||||
Shades of Deep Purple |
|
24 | – | – | – | – | – | – | – | ||||||||||
The Book of Taliesyn |
|
54 | – | – | – | – | – | – | – | ||||||||||
Deep Purple |
|
162 | – | – | – | – | – | – | – |
| |||||||||
Deep Purple in Rock |
|
143 | 4 | 1 | – | – | – | – | – | ||||||||||
Fireball |
|
32 | 1 | 1 | – | – | 3 | – | 42 |
| |||||||||
Machine Head |
|
7 | 1 | 1 | 4 | – | 2 | – | – | ||||||||||
Who Do We Think We Are |
|
15 | 4 | 3 | 2 | – | 5 | – | – |
| |||||||||
Burn |
|
9 | 3 | 1 | 1 | – | 7 | – | – | ||||||||||
Stormbringer |
|
20 | 6 | 10 | 4 | – | – | – | – | ||||||||||
Come Taste the Band |
|
43 | 19 | 29 | – | – | 12 | 16 | – |
| |||||||||
Perfect Strangers |
|
17 | 5 | 2 | 5 | 1 | 16 | 3 | – | ||||||||||
The House of Blue Light |
|
34 | 10 | 1 | 11 | 3 | 11 | 1 | – |
| |||||||||
Slaves & Masters |
|
87 | 45 | 23 | 28 | 5 | 72 | 12 | – |
| |||||||||
The Battle Rages On... |
|
192 | 21 | 14 | 9 | 7 | 39 | 8 | – | ||||||||||
Purpendicular |
|
– | 58 | 20 | 16 | 16 | 87 | 3 | – | ||||||||||
Abandon |
|
– | 76 | 16 | 25 | 46 | – | 32 | – | ||||||||||
Bananas |
|
– | 85 | 3 | 12 | 13 | – | 18 | 24 |
| |||||||||
Rapture of the Deep |
|
– | 81 | 10 | 20 | 16 | – | 22 | 40 | ||||||||||
Now What?! |
|
110 | 18 | 1 | 1 | 2 | 12 | 7 | 5 |
| |||||||||
Infinite |
|
105 | 6 | 1 | 4 | 1 | 6 | 5 | 2 | ||||||||||
Whoosh! |
|
||||||||||||||||||
Turning to Crime |
|
||||||||||||||||||
=1[65] |
|
||||||||||||||||||
„–” album nie był notowany. |
Albumy koncertowe
[edytuj | edytuj kod]Tytuł | Dane dot. albumu | Pozycja na liście | Certyfikat | ||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
USA [33] |
UK [34] |
GER [35] |
AUT [36] |
CHE [37] |
NLD [38] | ||||||||||||||
Concerto for Group and Orchestra |
|
149 | 26 | – | – | – | – | ||||||||||||
Made in Japan |
|
6 | 16 | 1 | 1 | 36 | 4 | ||||||||||||
Made in Europe |
|
148 | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Last Concert in Japan |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Deep Purple in Concert |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live in London |
|
– | – | – | 74 | – | – | ||||||||||||
Scandinavian Nights |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Nobody’s Perfect |
|
105 | 38 | – | – | – | 44 | ||||||||||||
In the Absence of Pink |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Come Hell or High Water |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
King Biscuit Flower Hour Presents: Deep Purple in Concert |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Mk III: The Final Concerts |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Just Might Take Your Life |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live at the Olympia ’96 |
|
92 | 183 | – | – | – | – | ||||||||||||
Gemini Suite Live |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Total Abandon: Live in Australia |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live at the Royal Albert Hall |
|
– | 101 | – | – | – | – | ||||||||||||
This Time Around: Live in Tokyo |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live at the Rotterdam Ahoy |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
The Soundboard Series |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Inglewood |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Perks and Tit |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Space Vol 1 & 2 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live in Europe 1993 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live Encounters |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live in Montreux 69 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
NEC 1993 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live in Denmark 1972 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
They All Came Down to Montreux |
|
– | – | 64 | – | – | – | ||||||||||||
Space Truckin Round the World Live |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Phoenix Rising |
|
– | – | 22 | 50 | 61 | – | ||||||||||||
BBC Sessions 1968–1970 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Live At Montreux 2011 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
The Now What?! Live Tapes |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
In Concert '72 |
|
– | – | – | – | – | – | ||||||||||||
Graz 1975 |
|
– | – | 47 | 8 | 99 | 88 | ||||||||||||
Long Beach 1971 |
|
– | – | 68 | – | – | 99 | ||||||||||||
„–” album nie był notowany. |
Albumy wideo
[edytuj | edytuj kod]Tytuł | Dane dot. albumu | Pozycja na liście | Certyfikat | ||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
SWE [81] |
FIN [82] |
JPN [83] |
CHE [84] |
NLD [85] | |||||||||||||||
Rises Over Japan |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Scandinavian Nights (Live in Denmark) |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Deep Purple – The Videosingles |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Bad Attitude |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Doing Their Thing... |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Come Hell or High Water |
|
– | 1 | – | – | – | |||||||||||||
Total Abandon: Australia '99 |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Live at the Royal Albert Hall |
|
1 | – | – | – | – | |||||||||||||
Around the World 1995–1999 |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
In Concert with the London Symphony Orchestra |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Bombay Calling |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
New, Live & Rare – The Video Collection 1984-2000 |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Perihelion |
|
3 | – | – | – | – | |||||||||||||
Special Edition EP |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Concerto for Group and Orchestra |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Masters From The Vaults |
|
– | 6 | – | – | – | |||||||||||||
Live Encounters |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Live in Concert 72/73 |
|
1 | 6 | 73 | – | – |
| ||||||||||||
Live at Montreux 1996 |
|
– | – | – | – | – |
| ||||||||||||
History, Hits & Highlights 68 – 76 |
|
5 | 5 | – | – | – | |||||||||||||
Phoenix Rising |
|
2 | 2 | 133 | – | – | |||||||||||||
Live in California 74 |
|
6 | 4 | 76 | – | – | |||||||||||||
They All Came Down to Montreux |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Stormbringers – The Inside Story |
|
– | – | – | – | – | |||||||||||||
Around the World Live |
|
– | – | – | 7 | – | |||||||||||||
Live At Montreux 2011 |
|
6 | 6 | – | 7 | – | |||||||||||||
Perfect Strangers – Live |
|
5 | 2 | 26 | – | 20 | |||||||||||||
Live in Verona |
|
– | 1 | 134 | 3 | 12 | |||||||||||||
Made in Japan |
|
3 | – | 57 | – | – | |||||||||||||
From the Setting Sun…In Wacken |
|
2 | – | 106 | 1 | 16 | |||||||||||||
...To the Rising Sun (In Tokyo) |
|
1 | 3 | 221 | 5 | 8 | |||||||||||||
„–” album nie był notowany. |
Kompilacje
[edytuj | edytuj kod]Tytuł | Dane dot. albumu | Pozycja na liście | Certyfikat | ||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
USA [33] |
UK [34] |
GER [35] |
AUT [36] |
CHE [37] |
NLD [38] |
SWE [39] | |||||||||||||
Purple Passages |
|
57 | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
Mark I & II |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
24 Carat Purple |
|
– | 14 | 34 | 6 | – | 4 | – |
| ||||||||||
Powerhouse |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
When We Rock, We Rock, and When We Roll, We Roll |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
The Deep Purple Singles A’s and B’s |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
The Mark II Purple Singles |
|
– | 24 | – | – | – | – | – | |||||||||||
Deepest Purple: The Very Best of Deep Purple |
|
148 | 1 | – | – | – | – | – | |||||||||||
The Anthology |
|
– | 50 | – | – | – | 86 | – | |||||||||||
Knocking at Your Back Door: The Best of Deep Purple in the 80's |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
30: Very Best of Deep Purple |
|
– | 39 | – | – | – | – | 18 |
| ||||||||||
Smoke on the Water |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
Shades 1968–1998 |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
The Very Best of Deep Purple |
|
– | – | – | – | – | – | – |
| ||||||||||
The 1975 California Rehearsals, volume 1 & 2 |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
Listen, Learn, Read On |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
Winning Combinations: Deep Purple and Rainbow |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
The Best of Deep Purple: Live in Europe |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
The Platinum Collection |
|
– | 39 | – | 63 | 89 | – | – | |||||||||||
Deep Purple and Friends: Child in Time |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
Space Truckin’ Round the World: Live 1968-76 |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
Singles & E.P. Anthology '68 – '80 |
|
– | – | – | – | – | – | – | |||||||||||
„–” album nie był notowany. |
Single
[edytuj | edytuj kod]Tytuł | Rok | Pozycja na liście | |||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
UK [34] | |||||||||||||||||||
„Hush” | 1968 | – | |||||||||||||||||
„Help” (cover The Beatles) | – | ||||||||||||||||||
„Mandrake Root” | – | ||||||||||||||||||
„Prelude: Happiness” / „I’m So Glad” | – | ||||||||||||||||||
„Love Help Me” | – | ||||||||||||||||||
„Kentucky Woman” | – | ||||||||||||||||||
„Wring that neck” | – | ||||||||||||||||||
„River Deep – Mountain High” (cover Ike & Tina Turner) | 1969 | – | |||||||||||||||||
„Black Night” | 1970 | 2 | |||||||||||||||||
„Strange Kind of Woman” | 1971 | 8 | |||||||||||||||||
„Fireball” | 15 | ||||||||||||||||||
„Never Before” | 1972 | 35 | |||||||||||||||||
„Smoke on the Water” | 1973 | 21 | |||||||||||||||||
„Woman From Tokyo” | – | ||||||||||||||||||
„Might Just Take Your Life” | 1974 | – | |||||||||||||||||
„New Live and Rare” Volume 1 | 1977 | 31 | |||||||||||||||||
„New Live and Rare” Volume 2 | 1978 | – | |||||||||||||||||
„New Live and Rare” EP Volume 3 | 1980 | 48 | |||||||||||||||||
„Knocking at Your Back Door” | 1985 | – | |||||||||||||||||
„Perfect Strangers” | – | ||||||||||||||||||
„Knocking at Your Back Door” / „Perfect Strangers” | – | ||||||||||||||||||
„King Of Dreams” | 1990 | 70 | |||||||||||||||||
„Love Conquers All” | 1991 | 57 | |||||||||||||||||
„Vavoom: Ted the Mechanic” | 1996 | – | |||||||||||||||||
„Any Fule Kno That” | 1998 | – | |||||||||||||||||
„Haunted” | 2003 | – | |||||||||||||||||
„House of Pain” / „Contact Lost” | – | ||||||||||||||||||
„Hell to Pay” / „All the Time in the World” | 2013 2017 2020 |
– | |||||||||||||||||
„Vincent Price” / „First Sign of Madness” | – | ||||||||||||||||||
„Out of Hand” | – | ||||||||||||||||||
„A simple song” „Time For Bedlam” „All I Got Is You” „Johnny’s Band” „Throw my bones” |
– | ||||||||||||||||||
„–” singel nie był notowany. |
Nagrody i wyróżnienia
[edytuj | edytuj kod]Rok | Kategoria | Tytułem | Nagroda | Nota | Źródło |
---|---|---|---|---|---|
2014 | Hall of Fame | Deep Purple | Kerrang! Awards | Laur | [103] |
Comeback of the Year | Revolver Golden Gods Awards | Laur | [104] |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Jason Ankeny: Deep Purple Biography. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b Encyclopaedia Metallum – Deep Purple. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b Deep Purple Band info. metalstorm.net. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b Deep Purple Biography. rockdetector.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Interview with Simon Copeland from The Sun, March 2007. deep-purple.net. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Jason Ankeny, Greg Prato: About Deep Purple. mtv.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Alan Ross McWhirter: Guinness Book of World Records. Sterling, 1975, s. 242. ISBN 978-0-8069-0012-4.
- ↑ a b Deep Purple – Rapture Of The Deep. ilikemusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Deep Purple are back with. sivltd.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ DEEP PURPLE and Paid, Inc. Launch First VIP Fan Experience Concert Package Sales on www.DeepPurple.org. marketwired.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Deep Purple. emimusicpub.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Chad Driscoll: Deep Purple. uk.real.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ The Greatest: 100 Greatest Artists of Hard Rock (40–21). vh1.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ DAVID COVERDALE, GLENN HUGHES Talk DEEP PURPLE’s ROCK HALL Induction (Video). blabbermouth.net. [dostęp 2016-04-15]. (ang.).
- ↑ Marcin Tomaszewski: Skąd zespoły biorą swoje nazwy – oto te na literę „D”. kultura.newsweek.pl. [dostęp 2016-02-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-01)]. (pol.).
- ↑ Sad and Mysterious Story of Deep Purple’s Original Singer Rod Evans [online], ultimate-guitar.com (ang.).
- ↑ Deep Purple zapowiada nowy album „Whoosh!” [online], magazyngitarzysta.pl [dostęp 2020-06-06] (pol.).
- ↑ ROBERT DŁUCIK , DEEP PURPLE – 2021 – Turning To Crime (recenzja) [online], listopad 2021 .
- ↑ Steve Morse odszedł z Deep Purple po 28 latach. Dlaczego podjął taką decyzję? - Antyradio [online], antyradio.pl, 25 lipca 2022 [dostęp 2022-08-27] (pol.).
- ↑ a b Simon McBride o propozycji dołączenia do Deep Purple: To był szok! [online], Teraz Muzyka [dostęp 2022-08-27] .
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 57.
- ↑ Thompson 2013 ↓, s. 87.
- ↑ a b c d e f g h i j Rivadavia 2016 ↓.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 54.
- ↑ a b Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 237.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 262.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 60.
- ↑ Thompson 2013 ↓, s. 15.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 55.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 37.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 336.
- ↑ Szmajter i Bury 2009 ↓, s. 333–334.
- ↑ a b c Deep Purple Billboard Chart History. billboard.com. [dostęp 2016-01-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-31)]. (ang.).
Deep Purple BIllboard Chart History. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.). - ↑ a b c d Deep Purple UK Chart History. officialcharts.com. [dostęp 2016-01-31]. (ang.).
- ↑ a b c Deep Purple/Longplay-Chartverfolgung. musicline.de. [dostęp 2016-02-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-13)]. (niem.).
- ↑ a b c Deep Purple Austrian Albums Chart. austriancharts.at. [dostęp 2016-02-01]. (niem.).
- ↑ a b c Deep Purple Swiss Albums Chart. hitparade.ch. [dostęp 2016-02-01]. (niem.).
- ↑ a b c Deep Purple Dutch Albums Chart. dutchcharts.nl. [dostęp 2016-02-01]. (niderl.).
- ↑ a b Deep Purple Swedish Albums Chart. swedishcharts.com. [dostęp 2016-11-28]. (ang.).
- ↑ OLiS – sprzedaż w okresie 09.08.2004 – 15.08.2004. olis.onyx.pl. [dostęp 2016-02-01]. (pol.).
OLiS – sprzedaż w okresie 25.08.2003 – 31.08.2003. olis.onyx.pl. [dostęp 2016-02-01]. (pol.).
OLiS – sprzedaż w okresie 17.10.2005 – 23.10.2005. olis.onyx.pl. [dostęp 2016-02-01]. (pol.).
OLiS – sprzedaż w okresie 22.04.2013 – 05.05.2013. olis.onyx.pl. [dostęp 2016-02-01]. (pol.).
OLiS – sprzedaż w okresie 14.04.2017 – 20.04.2017. olis.onyx.pl. [dostęp 2017-04-27]. (pol.). - ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – The Book of Taliesyn. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Deep Purple. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b c Bundesverband Musikindustrie: Deep Purple (wyszukaj w bazie danych). musikindustrie.de. [dostęp 2016-01-31]. (niem.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Deep Purple in Rock. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i BPI: Deep Purple (wyszukaj w bazie danych). bpi.co.uk. [dostęp 2016-01-31]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j RIAA: Deep Purple. riaa.com. [dostęp 2016-01-31]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Fireball. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Machine Head. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ SNEP: Deep Purple. snepmusique.com. [dostęp 2016-02-01]. (fr.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Who Do We Think We Are. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Burn. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Stormbringer. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Come Taste the Band. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Perfect Strangers. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b c Music Canada: Deep Purple. musiccanada.com. [dostęp 2016-01-31]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – The House of Blue Light. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Slaves and Masters. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ EDELMETALL 1990. hitparade.ch. [dostęp 2016-02-01]. (niem.).
- ↑ Stephen Thomas Erlewine: Deep Purple Abandon review. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ David Jeffries: Deep Purple Bananas review. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Главная / «ЗОЛОТО» И «ПЛАТИНА» / International 2003. 2m-online.ru. [dostęp 2016-10-09]. (ros.).
- ↑ Bret Adams: Deep Purple Rapture of the Deep review. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Steve Leggett: Deep Purple Now What?! review. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Złote płyty CD przyznane w 2017 roku [online], ZPAV [dostęp 2020-10-27] .
- ↑ =1. allmusic.com. [dostęp 2024-07-21].
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Concerto for Group and Orchestra. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Made in Japan. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b IFPI AT: Deep Purple. ifpi.at. [dostęp 2016-02-01]. (niem.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Made in Europe. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Live Encounters. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Live in Montreux 69. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – NEC 1993. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – They All Came Down to Montreux. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Space Truckin Round the World Live. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Phoenix Rising. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – BBC Sessions 1968–1970. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Live At Montreux 2011. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – The Now What?! Live Tapes. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ a b Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Graz 1975. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – The House of Blue Light. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Veckolista DVD Album – Vecka 36, 4 september 2015. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 36, 8 september 2005. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 14, 3 april 2003. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 22, 3 juni 2011. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 22, 29 maja 2014. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 42, 18 oktober 2013. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 44, 31 oktober 2003. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 25, 19 juni 2009. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 46, 18 november 2011. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.).
Veckolista DVD Album – Vecka 48, 1 december 2005. sverigetopplistan.se. [dostęp 2016-02-01]. (szw.). - ↑ Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Phoenix Rising. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: ... To The Rising Sun (In Tokyo). ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Come Hell Or High Water. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Live At Montreux 2011. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Live in Concert 1972–1973. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Perfect Strangers – Live. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Masters Of The Vault. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Live in California 74. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: History, Hits & Highlights 68 – 76. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.).
Suomen virallinen lista – Artistit Deep Purple: Live in Verona. ifpi.fi. [dostęp 2016-02-01]. (fiń.). - ↑ Oricon: Deep Purple DVD. oricon.co.jp. [dostęp 2016-02-01]. (jap.).
Oricon: Deep Purple Blu-ray. oricon.co.jp. [dostęp 2016-02-01]. (jap.). - ↑ Deep Purple Swiss DVD Chart. hitparade.ch. [dostęp 2016-02-01]. (niem.).
- ↑ DUTCH DVD MUSIC TOP 30 19/10/2013. dutchcharts.nl. [dostęp 2016-02-01]. (niderl.).
DUTCH DVD MUSIC TOP 30 15/11/2014. dutchcharts.nl. [dostęp 2016-02-01]. (niderl.).
DUTCH DVD MUSIC TOP 30 26/09/2015. dutchcharts.nl. [dostęp 2016-02-01]. (niderl.).
DUTCH DVD MUSIC TOP 30 12/09/2015. dutchcharts.nl. [dostęp 2016-02-01]. (niderl.). - ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Live Encounters. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Live in Montreux 69. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – History, Hits & Highlights 68 – 76. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Stormbringers – The Inside Story. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Around the World Live. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Perfect Strangers – Live. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Live in Verona. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Deep Purple From the Setting Sun: In Wacken. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Deep Purple To the Rising Sun: In Tokyo. allmusic.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Purple Passages. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Mark I & II. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – 24 Carat Purple. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – Powerhouse. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – When We Rock, We Rock, and When We Roll, We Roll. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – The Deep Purple Singles A’s and B’s. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Encyclopaedia Metallum – Deep Purple – The Anthology. metal-archives.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Deep Purple – Knocking At Your Back Door: The Best Of Deep Purple In The 80's. discogs.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ RELENTLESS KERRANG! AWARDS 2014 WINNERS LIST. kerrang.com. [dostęp 2016-02-01]. (ang.).
- ↑ Robert Pasbani: And the Winners of the Revolver Golden Gods Awards 2014 Are…. metalinjection.net. [dostęp 2015-08-15]. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tomasz Szmajter, Roland Bury: Deep Purple. współpr. Witold Terlecki. Poznań: In Rock Music Press, 2009. ISBN 978-83-60157-41-1.
- Dave Thompson: Deep Purple: Smoke on the Water. Opowieść o dobrych nieznajomych. tł. Jarosław Rybski. Kraków: Sine Qua Non, 2013. ISBN 978-83-7924-000-5.
- Eduardo Rivadavia: Deep Purple Lineup Changes: A Complete Guide. [w:] Ultimate Classic Rock [on-line]. Diffuser Network, 2016-02-20. [dostęp 2019-05-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-14)]. (ang.).