Alfabet tatarski
Ten artykuł od 2022-07 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
Alfabet tatarski – zapis języka tatarskiego. W różnych czasach stosowano różne systemy pisma:
- arabski - do 1927 r.; niewielu Tatarów z Chińskiej Republiki Ludowej używa liter arabskich do chwili obecnej;
- łaciński - w latach 1927-1939; starano się ożywić alfabet łaciński na przełomie wieków XX i XXI; Tatarzy z Turcji, Finlandii, Czech, Polski, USA i Australii używają teraz tatarskiej łacińskiej;
- cyrylica - od 1939 roku do chwili obecnej; ochrzczeni Tatarzy używali cyrylicy z XIX wieku.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Po kilku reformach mających na celu uczynienie go bardziej fonetycznym, używany przez Tatarów od wieków alfabet arabski został oficjalnie zastąpiony 3 lipca 1927 roku przez zlatynizowany alfabet tatarski, czyli Janalif (od Yaña älifbası - Nowy Alfabet). Nowy alfabet, a właściwie oparta na nim ortografia, nie była doskonała. Wciąż pozostając pod wpływem pisma arabskiego, kładł nacisk na spółgłoski, zaniedbując samogłoski.
W 1933 r. przeprowadzono poważną reformę ortograficzną, aw następnych latach wprowadzono kilka drobnych ulepszeń. W swojej ostatecznej formie Janalif pojawił się więc jako prawie fonetyczny alfabet, który wraz ze swoimi prostymi regułami ortograficznymi doskonale nadawał się do pisania w języku tatarskim. Odzwierciedlając język „jak mówili wykształceni Tatarzy”, odegrał ważną rolę w standaryzacji języka literackiego Tatarów i w ustaleniu dla niego sztywnych norm językowych.
A a | B ʙ | C c | Ç ç | D d | E e | Ə ə | F f |
G g | Ƣ ƣ | H h | I i | J j | K k | L l | M m |
N n | Ꞑ ꞑ | O o | Ɵ ɵ | P p | Q q | R r | S s |
Ş ş | T t | U u | V v | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
Ь ь |
Niemniej jednak w latach 1939-40 Janalif został zniesiony i zastąpiony zmodyfikowaną cyrylicą (Кирил əлифбасы — Kiril älifbası), czyli alfabetem rosyjskim plus litery Ә ә Ө ө Ү ү Җ җ Ң ң Һ һ.[1]
А а | Ә ә | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
Ж ж | Җ җ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т |
У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Һ һ | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Po rozpadzie Związku Radzieckiego władze Respubliki Tatarstanu przywróciły yañalifu w nieco zmodyfikowanej wersji (zamanlif). Jednak w 2002 roku Sad Najwyższy Federacji Rosyjskiej zakazał używania alfabetów niecyrylickich dla języków tzw. mniejszości wewnętrznych (wyjątek stanowi język karelski) co zmusiło Tatarów do powrotu do ałfabetu wprowadzonego w czasach ZSRR. Ałfabet laciński (inalif - zmodyfikowany Yañalif) używany bywa do ZAPU’s ū języka tatarskiego w Internecie.[2][3]
12 stycznia 2013 r. Rada Państwa Republiki Tatarstanu przyjęła ustawę 1-ЗРТ «Об использовании татарского языка как государственного языка Республики Татарстан» (O używaniu języka tatarskiego jako języka państwowego Republiki Tatarstanu).[4] Zgodnie z prawem alfabetem urzędowym pozostaje cyrylica, jednak akceptowalne stało się używanie alfabetu łacińskiego i arabskiego, gdy obywatele zwracają się do organów państwowych, oraz alfabetu łacińskiego do transliteracji. W oficjalnych odpowiedziach organów państwowych stosowana jest cyrylica, jednakże przewidziano możliwość powielania tekstu cyrylicy w języku łacińskim lub arabskim. Zgodność liter cyrylicy z literami łacińskimi i arabskimi określa załącznik do ustawy.[5]
Tabela porównawcza
[edytuj | edytuj kod]Cyrylica | Arabski | Łaciński | IPA | |||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Cyrylica[6] (S 1939) |
Nazwa | Alfabet Ilminskogo (XIX в.) |
Iske imlä[6] (przed 1920) |
Yaña imlä[6] (1920—1927) Arabski (2012) |
Yañalif[6] (1927—1939) |
Yañalif-2 (1999) |
Łacina (2012) | |
А а | а | А а | ا ,آ | ﯪ | A a | A a | A a | [a] |
Ә ә | ә | Ӓ ӓ | ا ,ه | ﺋﻪ | Ə ə | Ə ə | Ä ä | [æ] |
Б б | бы | Б б | ب | ب | B ʙ | B b | B b | [b] |
В в | вы | В в | ۋ | ۋ | V v | V v | V v | [w]; [v] |
— | вэ (у) | — | و | و | — | W w | W w | [w] |
Г г | гэ | Г г | گ | ﮒ | G g | G g | G g | [ɡ]; [ɣ] |
— | гы | — | ع ,غ | ﻉ | Ƣ ƣ | Ğ ğ | Ğ ğ | [ɣ] |
Д д | ды | Д д | د | ﺩ | D d | D d | D d | [d] |
Е е | е | Е е | ي | ى | E e (Je je) | E e (Ye ye) | E e, Ye ye | [je]; [jɤ]; [e] |
Ё ё | йо | Ё ё | يو | يؤ | Jo jo | Yo yo | Yo yo | [jo] |
Ж ж | жы | Ж ж | ژ | ژ | Ƶ ƶ | J j | J j | [ʒ] |
Җ җ | җэ | Ж ж | ج | ﺝ | Ç ç | C c | C c | [ʑ] |
З з | зы | З з | ز | ﺯ | Z z | Z z | Z z | [z] |
И и | и | И и | ي | ئی | I i | İ i | İ i | [i] |
Й й | йы | Й й | ي | ي | J j | Y y | Y y | [j] |
К к | кэ | К к | ﮎ | ﮎ | K k | K k | K k | [k]; [q] |
— | кы | — | ق | ق | Q q | Q q | Q q | [q] |
Л л | лы | Л л | ل | ل | L l | L l | L l | [l] |
М м | мы | М м | م | م | M m | M m | M m | [m] |
Н н | ны | Н н | ن | ن | N n | N n | N n | [n] |
Ң ң | ңы | Ҥ ҥ | نک ,ڭ | ڭ | Ꞑ ꞑ | Ꞑ ꞑ | Ñ ñ | [ŋ] |
О о | о | О о | و | ﯰ ِ | O o | O o | O o | [o] |
Ө ө | ө | Ӧ ӧ | و | ﯰ | Ɵ ɵ | Ɵ ɵ | Ö ö | [ø] |
П п | пы | П п | پ | ﭖ | P p | P p | P p | [p] |
Р р | ры | Р р | ﺭ | ﺭ | R r | R r | R r | [r] |
С с | сы | С с | ﺱ | ﺱ | S s | S s | S s | [s] |
Т т | ты | Т т | ت | ت | T t | T t | T t | [t] |
У у | у | У у | و | ﯮ ِ | U u | U u | U u | [u]; [w] |
Ү ү | ү | Ӱ ӱ | و | ﯮ | Y y | Ü ü | Ü ü | [y]; [w] |
Ф ф | фы | Ф ф | ف | ف | F f | F f | F f | [f] |
Х х | хы | Х х | خ ,ﺡ | ﺡ | X x | X x | X x | [x] |
Һ һ | һэ | Х х | ه | ه | H h | H h | H h | [h] |
Ц ц | цы | Ц ц | — | تس | Ts ts | Ts ts | Ts ts | [t͡s] |
Ч ч | чы | Ч ч | چ | ﭺ | C c | Ç ç | Ç ç | [ɕ] |
Ш ш | шы | Ш ш | ش | ﺵ | Ş ş | Ş ş | Ş ş | [ʃ] |
Щ щ | щы | Щ щ | — | شچ | Şc şc | Şç şç | Şç şç | [ʃɕ] |
Ъ ъ | калынлык билгесе /qɑlɤnˈlɤq bilɡeˈse/ |
Ъ ъ | ء | — | ’ | — | — | [ʔ] |
Ы ы | ы | Ы ы | ي | ئ ِ | Ь ь | I ı | I ı | [ɤ] |
Ь ь | нечкәлек билгесе /neɕkæˈlek bilɡeˈse/ |
Ь ь | — | — | — | ’ | — | [ʔ] |
Э э | э | Э э | ي | ئ | E e | E e | E e | [e]; [ʔ] |
Ю ю | ю | Ю ю | يو | يو | Ju Ju (Jy jy) | Yu yu (Yü yü) | Yu yu (Yü yü) | [ju]; [jy] |
Я я | я | Я я | يا | يا | Ja Ja (Jə jə) | Ya ya (Yə yə) | Ya ya (Yä yä) | [ja]; [jæ] |
Przykład
[edytuj | edytuj kod]Iske imlâ | Yaña imlâ | Yañalif | Łaciński | Cyrylica[7] | Polski |
---|---|---|---|---|---|
بارلق كشیلر دا آزاد هم اوز آبرويلري هم حقوقلری یاغیننن تینک بولیپ طوالر. آلرغا عقل هم وجدان برلگان هم بر-برسینا قراطا طوغاننرچا مناسبتتا بولرغا تییشلر. | بارلئق كئشئلەر دە ئازات هەم ئوز ئابرویلارئ هەم حۇقوقلارئ یاعئننان تیڭ بولئپ توالار. ئالارعا ئاقئل هەم وۇجدان بیرئلگەن هەم بئر-بئرسئنە قاراتا توعاننارچا مۇناسەبەتتە بولئرعا تیئشلەر | Вarlьq keşelər də azat həm yz aʙrujlarь həm xoquqlarь jaƣьnnan tiꞑ ʙulьp tualar. Alarƣa aqьl həm vɵçdan ʙirelgən həm ʙer-ʙersenə qarata tuƣannarca mɵnasəʙəttə ʙulьrƣa tieşlər. | Barlıq keşelär dä azat häm üz abruyları häm xoquqları yağınnan tiñ bulıp tualar. Alarğa aqıl häm wöcdan birelgän häm ber-bersenä qarata tuğannarça mönasäbättä bulırğa tieşlär. | Барлык кешеләр дә азат һәм үз абруйлары һәм хокуклары ягыннан тиң булып туалар. Аларга акыл һәм вөҗдан бирелгән һәм бер-берсенә карата туганнарча мөнасәбәттә булырга тиешләр. | Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa. |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Gustav Burbiel. Tatar Grammar
- ↑ Russian Government Policies Pose Threat To Tatar Language
- ↑ Marat Usmanov. Polityka językowa i tożsamość etniczna w Tatarstanie
- ↑ Ustawa Republiki Tatarstanu „O używaniu języka tatarskiego jako języka państwowego Republiki Tatarstanu” wraz z załącznikiem (tabela korespondencyjna)
- ↑ Portal informacyjno-prawny „garant.ru”: przegląd dokumentu
- ↑ a b c d Tatari / Tatar / Tatar tele (uus ladina tähestik 2001 ("Zamanalifi" versioon), KNABis al 2001-04-24 / new Roman alphabet 2001). 2006-10-28. [dostęp 2022-07-11]. (ang.).
- ↑ Powszechna Deklaracja Praw Człowieka: tłumaczenie na język tatarski