Mozambik
| |||||
Hymn: Patria Amada (Kochana Ojczyzno) | |||||
Ustrój polityczny | |||||
---|---|---|---|---|---|
Stolica | |||||
Data powstania | |||||
Prezydent | |||||
Premier | |||||
Powierzchnia |
799 380 km² | ||||
Populacja (2017) • liczba ludności |
| ||||
• gęstość |
33 os./km² | ||||
Kod ISO 3166 |
MZ | ||||
Waluta |
metical (MZM) | ||||
Telefoniczny nr kierunkowy |
+258 | ||||
Domena internetowa |
.mz | ||||
Kod samochodowy |
MOZ | ||||
Kod samolotowy |
C9 | ||||
Strefa czasowa |
UTC +2 | ||||
Narody i grupy etniczne | |||||
Język urzędowy | |||||
Religia dominująca | |||||
PKB (2023) • całkowite • na osobę |
|||||
PKB (PSN) (2023) • całkowite • na osobę |
| ||||
![]() | |||||
Położenie na mapie![]() |
Mozambik (port. Moçambique), Republika Mozambiku (port. República de Moçambique) – państwo położone w południowo-wschodniej Afryce. Graniczy z Południową Afryką, Eswatini, Zimbabwe, Zambią, Malawi i Tanzanią.
Kolonia portugalska w latach 1498 - 1975[3].
Ustrój polityczny
- Osobny artykuł:
Władzą ustawodawczą jest jednoizbowy parlament o 250 miejscach – Zgromadzenie Republiki. Urząd prezydenta obecnie sprawuje Filipe Nyusi z partii Front Wyzwolenia Mozambiku (FRELIMO). Zarówno wybory prezydenckie, jak i parlamentarne odbywają się co 5 lat.
W wyborach generalnych, które odbyły się 15 października 2014 zwyciężyła partia FRELIMO uzyskując 55,93% głosów i 144 miejsca w parlamencie[4].
- święto narodowe: Dzień Niepodległości – 25 czerwca.
- ustanowienie konstytucji: 30 listopada 1990.
Podział administracyjny
- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Mozambique_Provinces_numbered_300px.png/150px-Mozambique_Provinces_numbered_300px.png)
Pod względem administracyjnym Mozambik dzieli się na 11 prowincji:
Historia
- Osobny artykuł:
Tereny współczesnego Mozambiku zasiedlili około I tysiąclecia p.n.e. Buszmeni. Od V wieku n.e. rozpoczęła się fala napływu ludów Bantu, która zepchnęła Buszmenów na południe. Od wieku VIII na wybrzeżu utworzone zostały faktorie arabskie, perskie i indyjskie. Niektóre z takich ośrodków, rozwinęły się w duże miasta portowe. Mieszkańcy wybrzeża przeważnie wyznawali islam i należeli do kultury Suahili. Od XV wieku zachodnia część współczesnego Mozambiku została włączona do imperium Monomotapa ze współczesnego Zimbabwe[5]. Od końca XV wieku rozpoczęła się eksploracja portugalska. W 1609 roku Mozambik stał się kolonią portugalską, kolonialiści nie zdołali jednak podbić wnętrza kraju aż do końca XIX wieku. Od początków XX wieku miało miejsce systematyczne ograniczanie praw tubylców i ich marginalizacja na rzecz Portugalczyków. W 1930 roku Akt kolonialny przekształcił Mozambik w posiadłość zarządzaną przez metropolię, a w 1951 roku w prowincję zamorską[5].
Od połowy lat 50. zwiększyło się osadnictwo białych Portugalczyków. Na gruncie sprzeciwu wobec tego zaczął kształtować się ruch wyzwoleńczy. W 1962 roku utworzony został Front Wyzwolenia Mozambiku (FRELIMO). Rok później z tejże organizacji wyłamał się Afrykański Zjednoczony Front Ludowy, który w 1965 roku powołał Rewolucyjny Komitet Mozambiku. Niemniej jednak przewaga w ruchu niepodległościowym należała do FRELIMO które w 1964 roku rozpoczęło antyportugalską wojnę partyzancką[5]. Rebelia wsparta została przez Tanzanię, Algierię, Zjednoczoną Republikę Arabską, Zambię i kraje socjalistyczne. Krwawe tłumienia powstania przyczyniły się do masowej emigracji Mozambijczyków do państw ościennych, głównie Tanzanii i Zambii[5]. Do 1974 roku FRELIMO przejęło kontrolę nad 1/3 kraju, a na wyzwolonych obszarach tworzyło lokalną administrację. Po rewolucji goździków w Portugalii, rząd rewolucyjny zapowiedział przyznanie Mozambikowi niepodległości[5].
W 1975 roku Mozambik stał się niepodległą republiką. W tym samym roku armia portugalska i siły FRELIMO stłumiły powstanie portugalskich osadników, którzy niechętnie przyjęli deklarację niepodległości. W następstwie nieudanej rebelii większość osadników opuściła kraj[5]. Pierwszym prezydentem i szefem rządu został Samora Machel. Rozpoczął on budowę socjalistycznego ustroju państwa[5]. Na gruncie budowy socjalizmu doszło do upaństwowienia ziemi, systemu edukacji i opieki zdrowotnej, zrównano też prawa kobiet i mężczyzn. Rząd popierał ruch narodowowyzwoleńczy z sąsiedniej Rodezji, wsparciem prezydenta cieszył się Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe Roberta Mugabe, a także Afrykański Kongres Narodowy zwalczający apartheid[6]. Reformy utrzymane w lewicowym stylu nie spodobały się części dotychczasowych członków Frontu. Wsparci przez rząd Rodezji dysydenci utworzyli w 1976 roku Narodowy Ruch Oporu Mozambiku (RENAMO) który rozpoczął antyrządową kampanię partyzancką[7][8]. Wybuch walk jedynie zradykalizował FRELIMO które w 1977 roku oficjalnie przyjęło doktrynę marksistowską i politycznie zbliżyło się do bloku wschodniego[9].
Siły partyzanckie w walce z rządem stosowały początkowo sabotaż gospodarczy i ataki na infrastrukturę, z czasem rozpoczęły ataki na miasta i wsie. Metodą zastraszenia społeczeństwa stosowaną przez RENAMO stały się masakry cywilów które stały się powszechne[8]. W 1984 roku Mozambik zrezygnował z popierania ruchów wyzwoleńczych w państwach ościennych na gruncie ugody Nkomati z rządem Republiki Południowej Afryki, która zobowiązała się w zamian wycofać swoje poparcie wobec RENAMO[6].
Do końca lat 80. działania RENAMO doprowadziły do co najmniej 100 tysięcy ofiar w ludziach i ucieczki z kraju miliona uchodźców[8]. Po transformacji ustrojowej Mozambiku w system wielopartyjny o wolnorynkowej gospodarce, RENAMO rozpoczęło z rządem rozmowy pokojowe. Porozumienie pokojowe podpisano w Rzymie pod egidą ONZ w 1992. Na jego mocy RENAMO przekształciło się w partię polityczną z Alfonsem Dhlakamą na czele. W 1994 lider partii wziął udział w pierwszych wolnych wyborach prezydenckich w Mozambiku. Przegrał jednak z kandydatem FRELIMO, Joaquimem Chissano (53,3% głosów), zdobywając 33,7% głosów poparcia. Od tego czasu FRELIMO sprawowała władzę na gruncie wielopartyjnym[10][10].
21 października 2013 RENAMO wypowiedziało układ pokojowy z 1992 po tym, jak według RENAMO siły rządowe ostrzelały i zajęły bazę Sathunjira w regionie Gorongosa w prowincji Sofala, ok. 600 km na północ od stołecznego Maputo. W bazie przebywał lider ugrupowania Afonso Dhakama, lecz zdołał uciec spod ostrzału. Już wcześniej, bo w kwietniu i czerwcu 2013 dochodziło do starć między armią a RENAMO, a w atakach bojówki zginęło 11 żołnierzy i policjantów oraz sześciu cywilów[11]. Układ pokojowy wznowiono w 2014 roku[8].
W marcu 2019 roku południowo-wschodnią Afrykę, w tym Mozambik, nawiedził tropikalny cyklon Idai. Było to jedno z najtragiczniejszych w skutkach (spośród odnotowanych) tego typu zjawisk atmosferycznych w Afryce i całej półkuli południowej. Długotrwała nawałnica spowodowała katastrofalne zniszczenia przede wszystkim w Mozambiku, gdzie zginęło ok. 600 osób, ale też w Zimbabwe i Malawi (w całym dotkniętym przez cyklon regionie było ponad 1000 ofiar śmiertelnych oraz tysiące osób zaginionych)[12]. Na południowej półkuli żywioł zajmował (stan na marzec 2019 r.) 3. miejsce (wśród odnotowanych) w klasyfikacji najbardziej śmiertelnych cyklonów tropikalnych[13].
Geografia
- Osobne artykuły:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Mozambique_-_traditional_sailboat.jpg/220px-Mozambique_-_traditional_sailboat.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Gorongosa_-_Gogogo_peak._%284403966914%29.jpg/220px-Gorongosa_-_Gogogo_peak._%284403966914%29.jpg)
Całkowita długość granic państwowych wynosi 4571 km, z tego z:
- Malawi – 1569 km,
- RPA – 491 km,
- Eswatini – 105 km,
- Tanzanią – 756 km,
- Zambią – 419 km,
- Zimbabwe – 1231 km.
Długość linii brzegowej wynosi 2470 km
Najwyższy szczyt to Binga – 2436 m n.p.m.
Ważniejsze rzeki Mozambiku:
Główne produkty eksportowe:
Zasoby naturalne:
- energia wodna
- gaz ziemny
- węgiel
- minerały
- drewno
- ziemia uprawna
Miasta Mozambiku
- Osobny artykuł:
Poniższa lista przedstawia największe miasta Mozambiku[14]:
Lp. | Miasto | Prownicja | Liczba mieszkańców (2017) | ||
---|---|---|---|---|---|
1 | Maputo | Maputo | 1 446 000 | ||
2 | Matola | Maputo | 543 907 | ||
3 | Beira | Sofala | 530 604 | ||
4 | Nampula | Nampula | 388 526 | ||
5 | Chimoio | Manica | 256 936 | ||
6 | Quelimane | Zambézia | 188 964 | ||
7 | Tete | Tete | 129 316 | ||
8 | Xai-Xai | Gaza | 128 805 | ||
9 | Maxixe | Inhambane | 119 868 | ||
10 | Inhambane | Inhambane | 115 776 | ||
11 | Pemba | Cabo Delgado | 110 643 | ||
12 | Lichinga | Niasa | 109 839 |
Demografia
2017 | |
---|---|
Liczba ludności | 26 573 706 |
Ludność według wieku | |
0 – 14 lat | 44,72% |
15 – 64 lat | 52,38% |
ponad 64 lata | 2,9% |
Przyrost naturalny | 2,5% |
Współczynnik urodzeń | 38,1 urodzeń/1 000 ludności |
Współczynnik zgonów | 11,6 zgonów/1 000 ludności |
Współczynnik migracji | -1,9 migrantów/1 000 ludności |
Ludność według płci | |
przy narodzeniu | 1,02 mężczyzn/kobiet |
poniżej 15 lat | 1,01 mężczyzn/kobiet |
15 – 64 lat | 0,92 mężczyzn/kobiet |
powyżej 64 lat | 0,85 mężczyzn/kobiet |
Mediana wieku | |
W całej populacji | 17,1 lat |
Mężczyzn | 16,5 lat |
Kobiet | 17,7 lat |
Umieralność noworodków | |
W całej populacji | 67,9 zgonów/1 000 żywych urodzeń |
płci męskiej | 70 zgonów/1 000 żywych urodzeń |
płci żeńskiej | 65,9 zgonów/1 000 żywych urodzeń |
Oczekiwana długość życia | |
W całej populacji | 53,3 lat |
Mężczyzn | 52,6 lat |
Kobiet | 54,1 lat |
Rozrodczość | 5,08 urodzonych dzieci/kobietę |
Urbanizacja | 32,8% |
Epidemia AIDS ma wpływ na nadumieralność, obniżenie średniego czasu przeżycia, zwiększenie śmiertelności niemowląt, przyrost naturalny, a także zmiany ilościowe w poszczególnych grupach wiekowych. HIV/AIDS – ludzie żyjący z HIV/AIDS: 1,1 mln (2001 szac.) HIV/AIDS – zgony: 60 000 (2001 szac.)
Alfabetyzm (% ludności >15 roku życia, która potrafi pisać i czytać):
- całość ludności: 47,8% (2003), 40,1% (1995)
- mężczyźni: 63,5% (2003), 57,7% (1995)
- kobiety: 32,7% (2003), 23,3% (1995)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Mozambique_-_mask.jpg/240px-Mozambique_-_mask.jpg)
Grupa etniczna | Język | Liczebność w tys. | Procent ludności |
---|---|---|---|
Makua | Język makua | 8186 | 26,81% |
Tsonga | Język tsonga | 4200 | 13,76% |
Lomwe | Język lomwe | 2508 | 8,22% |
Portugalczycy | Język portugalski | 2387 | 7,82% |
Sena | Język sena | 2100 | 6,88% |
Chewa | Język cziczewa | 1338 | 4,38% |
Chopi | Język chopi | 1148 | 3,76% |
Tswa | Język tswa | 1050 | 3,44% |
Chwabo | Język chuwabu | 1003 | 3,29% |
Szona | Język shona | 800 | 2,62% |
Hindusi | Język hindi | 45 | 0,15% |
Koreańczycy | Język koreański | 45 | 0,15% |
Gudźaratowie | Język gudźarati | 44 | 0,14% |
Chińczycy | Język chiński | 26 | 0,09% |
Religia:
- Osobny artykuł:
Struktura religijna kraju według Spisu Powszechnego w 2017 roku[16]:
- chrześcijanie – 59,8%:
- katolicy – 27,2%,
- kościoły syjonistyczne i AICs – 15,6%,
- ewangelikalni i zielonoświątkowcy – 15,3%,
- anglikanie – 1,7%,
- muzułmanie – 18,9%,
- bez religii (animiści) – 14%,
- wyznawcy innych religii – 4,8%,
- nieokreśleni – 2,5%.
Gospodarka
Transport
Standardowa kolej w Mozambiku jest o rozstawie przylądkowym szyn (1067 mm) i obejmuje 2983 km linii (2008 rok)[17]. Właścicielem jest spółka Portos e Caminhos de Ferro de Moçambique (CFM), lecz operatorami są inne dzierżawiące je przedsiębiorstwa. Ponadto w kraju znajduje się 140 km linii wąskotorowych o rozstawie 762 mm[17]. Linie główne stanowiły trzy odrębne niepołączone ze sobą systemy: północny CFM Norte, centralny CFM Centre (najstarszy, uruchomiony w 1899 roku) i południowy CFM Sul, powstałe oryginalnie w celu eksploatacji i wywozu bogactw kolonii[17].
Siły zbrojne
Mozambik dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[18]. Uzbrojenie sił lądowych Mozambiku składało się w 2014 roku m.in. z 96 czołgów, 335 opancerzonych pojazdów bojowych, 102 zestawów artylerii holowanej oraz 12 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych, a marynarka wojenna dysponowała 8 okrętami obrony przybrzeża[18]. Mozambickie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. dwóch samolotów transportowych, czterech śmigłowców oraz dwóch śmigłowców szturmowych[18].
Wojska mozambickie w 2014 roku liczyły 11,2 tys. żołnierzy zawodowych (brak rezerwistów). Według rankingu Global Firepower (2014) mozambickie siły zbrojne stanowią 104. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 86 mln dolarów (USD)[18].
Zobacz też
- Afric Simone – wokalista, autor takich piosenek jak Ramaya czy Hafanana
- Eusébio da Silva Ferreira – portugalski piłkarz urodzony w stolicy Mozambiku, środkowy napastnik, nazywany „Czarną Panterą” lub „Czarną Perłą z Mozambiku”
Przypisy
- ↑ The World Factbook – Central Intelligence Agency [online], cia.gov [dostęp 2017-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-31] (ang.).
- ↑ a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2023: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2023. [dostęp 2023-05-20]. (ang.).
- ↑ Mozambik i Portugalczycy [online], Onet Podróże, 10 kwietnia 2007 [dostęp 2024-04-18] (pol.).
- ↑ Mozambique News Agency AIM Reports. poptel.org.uk, 31 października 2014. [dostęp 2015-01-15]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Mozambik. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-06-14] .
- ↑ a b Samora Machel, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-09-30] (ang.).
- ↑ Frelimo, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-09-30] (ang.).
- ↑ a b c d Renamo, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-09-30] (ang.).
- ↑ Front Wyzwolenia Mozambiku, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-06-14] .
- ↑ a b Elections in Mozambique. African Elections Database. [dostęp 2009-10-28]. (ang.).
- ↑ Mozambik: opozycja wypowiada porozumienie pokojowe. wp.pl, 21 października 2013. [dostęp 2013-10-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-22)]. (pol.).
- ↑ Alan Yuhas: Cyclone Idai May Be ‘One of the Worst’ Disasters in the Southern Hemisphere. nytimes.com, 2019-03-19. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-21)]. (ang.).
- ↑ Jeff Masters: Africa’s Hurricane Katrina: Tropical Cyclone Idai Causes an Extreme Catastrophe. Weather Underground, 2019-03-20. [dostęp 2019-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-08-04)]. (ang.).
- ↑ Mozambique Cities Database. Simplemaps.com, 2017. [dostęp 2018-07-29]. (ang.).
- ↑ Country: Mozambique – People Groups. Joshua Project, 2018. [dostęp 2018-06-26]. (ang.).
- ↑ Censo 2017 Brochura dos Resultados Definitivos do IV RGPH – Nacional.pdf – Instituto Nacional de Estatistica [online], www.ine.gov.mz [dostęp 2020-05-11] (port.), str. 49.
- ↑ a b c T. Gałka: Parowozy w Mozambiku, „Świat Kolei” 4/2008, s. 11.
- ↑ a b c d Mozambique. Global Firepower. [dostęp 2014-09-10]. (ang.).