Nowy Odwach
Nowy Odwach[2] (niem. Neue Wache) – klasycystyczny budynek, znajdujący się w Berlinie, w dzielnicy Mitte, przy alei Unter den Linden. Zbudowany w latach 1816–1818 gmach od 1993 roku pełni funkcję pomnikową, związaną z upamiętnieniem ofiar wojny i tyranii, stanowiąc przy tym Centralne Miejsce Pamięci Republiki Federalnej Niemiec (niem. Zentrale Gedenkstätte der Bundesrepublik Deutschland). Budynek, będący pierwszym dziełem Karla Friedricha Schinkla zrealizowanym na terenie Berlina jest uważany za jeden z najważniejszych obiektów niemieckiego klasycyzmu[1].
![]() | |
![]() Budynek w 2015 roku | |
Państwo | |
---|---|
Kraj związkowy | |
Miejscowość | |
Styl architektoniczny | |
Architekt | |
Inwestor | |
Rozpoczęcie budowy |
1816 |
Ukończenie budowy |
1818 |
Ważniejsze przebudowy |
1930–1931, 1969, 1993 |
Zniszczono |
1945 |
Odbudowano |
1957–1960 |
Pierwszy właściciel |
Fryderyk Wilhelm III |
Obecny właściciel |
władze Niemiec |
Położenie na mapie Berlina ![]() | |
Położenie na mapie Niemiec ![]() | |
![]() |
Historia
edytujNowy Odwach został zbudowany w stylu klasycystycznym w latach 1816–1818 według projektu architekta Karla Friedricha Schinkla[1][3]. Projekt architektoniczny gwardii został jednak przedstawiony już w 1806 r. przez pruskiego architekta pochodzenia żydowskiego Salomo Sachsa (1772–1855) i opisany w jego autobiografii z 1842. Projekt Sachsa nie został zrealizowany z powodu wojny napoleońskiej[4]. Gmach, będący pierwszą realizacją Schinkla na terenie Berlina powstał przy Unter den Linden na zlecenie króla Fryderyka Wilhelma III jako posterunek straży królewskiej na miejscu starego, przeznaczonego do tego celu obiektu, a także forma upamiętnienia żołnierzy poległych w wojnach napoleońskich[1][5][6]. 18 września 1818 roku przed Nowym Odwachem odbył się pierwszy uroczysty pochód strażników, związany z wizytą cara Aleksandra I, ówczesnego sojusznika Królestwa Prus przeciwko Napoleonowi Bonapartemu. Budynek pełnił funkcję miejsca wart głównej i królewskiej straży (niem. Haupt- und Königswache) do czasu upadku monarchii w 1918 roku[1][6].
Po utworzeniu Republiki Weimarskiej prowadzono dyskusje nad zagospodarowaniem Nowego Odwachu i w 1925 roku budynek został wstępnie wybrany do ulokowania ogólnokrajowego miejsca pamięci żołnierzy zabitych podczas I wojny światowej[5][7]. Rząd Prus wyrażał poparcie dla tej koncepcji, jednak z powodu sprzeciwu władz niemieckich prowincji południowych, które przy tym utworzyły własne miejsce pamięci w postaci tzw. Świętego Gaju (niem. Heiliger Hain) na terenie Turyngii nie doczekała się ona realizacji[7].
Temat został podjęty na nowo w listopadzie 1929 roku przez pruskiego premiera Ottona Brauna, z inicjatywy którego ogłoszono konkurs architektoniczny na przekształcenie Nowego Odwachu w miejsce pamięci. W lipcu 1930 roku konkurs został rozstrzygnięty, zaś jego zwycięzcą został Heinrich Tessenow[7]. Podczas przeprowadzonej według projektu Tessenowa przebudowy w suficie wnętrza budynku wykonano okrągły świetlik, zaś na środku pomieszczenia postawiono mierzący 2 m wysokości i wykonany z czarnego granitu postument, na którym umieszczono na zrobionych ze złota i platyny podstawkach srebrny wieniec, będący dziełem rzeźbiarza Ludwiga Giesa[1][6]. Po bokach postumentu postawione zostały z kolei dwa wąskie, wykonane z brązu kandelabry[7]. 2 czerwca 1931 roku dokonano otwarcia przebudowanego Nowego Odwachu jako Ehrenmal der Preußischen Staatsregierung (pol. Pomnik Wojenny Państwa Pruskiego)[6]. Wygląd wnętrza obiektu, które przedstawiało się jako pusta, abstrakcyjna przestrzeń wywoływał skrajne odczucia i spory[8].
Po dojściu do władzy nazistów obiekt dalej pełnił swoją funkcję miejsca pamięci poległych w I wojnie światowej, a także służył za tło do wystąpień i inscenizacji, organizowanych przez Adolfa Hitlera[8][5]. Ponadto dwóch żołnierzy Wachregimentu Berlin pełniło przed obiektem wartę, której uroczyste zmiany odbywały się w niedziele, wtorki i piątki. Najważniejszą ingerencją w wygląd Nowego Odwachu, przeprowadzoną w tym czasie, było powieszenie na tylnej ścianie wnętrza drewnianego krzyża i umieszczenie dwóch ogromnych dębowych wieńców[5].
Podczas II wojny światowej, w 1945 roku Nowy Odwach został niemal całkowicie zniszczony, zaś w kolejnych latach, z powodu braku zabezpieczenia zrujnowany budynek ulegał dalszej degradacji – na dodatek w 1948 roku w nieznanych okolicznościach skradziony z niego został srebrny wieniec[6][9][10][a]. W tym czasie rozważano różne warianty jego zagospodarowania, m.in. utworzenia w nim muzeum Schinkla lub Goethego w ramach Narodowego Panteonu Kultury i Nauki (niem. Nationalpantheon der Kultur und Wissenschaft), ponadto ze strony organizacji FDJ padła również propozycja rozbiórki budynku. Berlińska ludność wykorzystywała przy tym zniszczony Nowy Odwach zgodnie z jego dotychczasową rolą, składając w nim kwiaty i wieńce[9].
Kierownictwo rządzącej NRD partii SED zatwierdziło w 1951 roku remont budynku, zaś we wrześniu 1956 roku magistrat Berlina Wschodniego podjął decyzję o nadaniu mu funkcji Pomnika Ofiar Faszyzmu i Obu Wojen Światowych (niem. Mahnmal für die Opfer des Faschismus und der beiden Weltkriege)[9]. Prace przy odbudowie gmachu pod kierownictwem architekta Heinza Mehlana rozpoczęły się w następnym roku i trwały do 1960 roku[1][9]. Podczas nich usunięto z powodów ideologicznych wiszący na ścianie drewniany krzyż, zaś na jego miejscu umieszczono napis z wykonanych z brązu liter: Den Opfern des Faschismus und Militarismus (pol. „Ofiarom Faszyzmu i Militaryzmu”). W maju 1960 roku odbudowany Nowy Odwach został oficjalnie otwarty jako Pomnik Ofiar Faszyzmu i Militaryzmu (niem. Mahnmal der Opfer des Faschismus und Militarismus)[9]. Począwszy od 1 maja 1962 roku przed obiektem wartę pełnili żołnierze Wachregimentu „Friedrich Engels”, której zmiana oraz uroczysty pochód odbywały się w każdą środę[11][9]. W 1969 roku przeprowadzono przebudowę wnętrza gmachu, której projekt opracował architekt Lothar Kwasnitza . Podczas trwających zaledwie sześć tygodni prac usunięty został zniszczony wskutek działań wojennych czarny granitowy postument, zaś na jego miejscu urządzono niszę, wyłożoną zielonym marmurem[9]. Na środku niszy postawiono szklany sześcian z wiecznym płomieniem, przed którym została umieszczona urna z prochami nieznanego żołnierza, otoczona ziemią pochodzącą z pól bitewnych II wojny światowej, a także urna z prochami nieznanego bojownika antynazistowskiego ruchu oporu, otoczona ziemią pochodzącą z niemieckich obozów koncentracyjnych[1][9]. Na ścianie za sześcianem z wiecznym płomieniem umieszczona została kamienna intarsja z godłem NRD. Otwarcie budynku po przebudowie odbyło się 6 października 1969 roku, w przeddzień 20. rocznicy istnienia NRD[9].
Po zjednoczeniu Niemiec, jeszcze w 1990 roku z wnętrza Nowego Odwachu usunięto intarsję z godłem NRD, zaś znajdujący się w nim szklany sześcian przekazano Niemieckiemu Muzeum Historycznemu[9][5][8]. Gmach przy tym decyzją rządu został przeznaczony na Centralne Miejsce Pamięci Republiki Federalnej Niemiec (niem. Zentrale Gedenkstätte der Bundesrepublik Deutschland)[8]. W związku z tym, w 1993 roku przeprowadzona została renowacja wnętrza budynku, na środku którego, nad urnami, umieszczono płytę z napisem: Den Opfern von Krieg und Gewaltherrschaft (pol. „Ofiarom Wojny i Tyranii”), zaś na niej została ustawiona wykonana przez Haaralda Hackego powiększona kopia rzeźby Mutter mit totem Sohn (pol. „Matka ze zmarłym synem”), autorstwa Käthe Kollwitz[6][12][3]. Kollwitz stworzyła tę rzeźbę w 1937 roku w celu upamiętnienia syna Petera, który zginął we Flandrii podczas I wojny światowej w wieku 18 lat[6]. Umieszczenie kopii rzeźby w Nowym Odwachu, będące pomysłem kanclerza Helmuta Kohla wzbudziło kontrowersje, wyrażające się w zarzutach o arbitralne fałszowanie prac Kollwitz, a także banalizację czystej abstrakcji wnętrza Tessenowa[7]. 14 listopada 1993 roku Nowy Odwach został oficjalnie otwarty po renowacji. Od tamtej pory, w każdy Volkstrauertag przy obiekcie wartę pełnią żołnierze Wachbataillonu[10][6].
Architektura
edytujNowy Odwach jest stosunkowo małym budynkiem o prostych formach oraz masywnych, narożnych ryzalitach. Charakteryzuje go, wsparty na doryckich kolumnach, surowy portyk, nadający mu monumentalności i pozwalający konkurować z położonymi obok niego Zeughausem i Uniwersytetem Humboldtów, a także współgrać ze znajdującą się naprzeciwko Operą Państwową[1].
Karl Friedrich Schinkel tak opisał w 1819 roku swoją inspirację dla projektu gmachu, a także konstrukcję jego portyku:
Plan tego całkowicie swobodnie leżącego budynku jest w przybliżeniu wzorowany na rzymskim Castrum, z tego powodu ma cztery mocne, narożne wieże i wewnętrzny dziedziniec (...). Znajdujący się z przodu portyk, spoczywający na dziesięciu wolnostojących kolumnach i połączonych z nimi filarach ściennych jest zbudowany z saskiego piaskowca, architraw stanowią kamienne bloki, sięgające od jednej kolumny do drugiej, zaś kwadratowe kasety między nimi są również pokryte kamiennymi płytami. Położony w najpiękniejszym miejscu w Berlinie i otoczony wspaniałymi budowlami z dawnych czasów, ten budynek nie może być w żaden sposób zaniedbany[1][8].
W miejscu typowych dla porządku doryckiego tryglifów, na fryzie portyku Nowego Odwachu osadzonych zostało dziesięć odlanych z cyny figur Wiktorii, z kolei w środku tympanonu umieszczono relief przedstawiający Wiktorię zwracającą się do zwycięskich bohaterów z pola bitwy[1][9]. Ze względu na koszty relief ten wykonano jako cynowy odlew pod kierownictwem Augusta Kissa w latach 1842–1846[1].
Otoczenie
edytujPo ukończeniu budowy Nowego Odwachu Karl Friedrich Schinkel opracował projekt otoczenia obiektu, na który złożyły się zasadzone w obrębie budynku w regularnych odstępach kasztanowce. Drzewa te mają za zadanie zwiększanie architektonicznego oddziaływania wolnostojącego gmachu, a także stanowienie elementu pośredniczącego w stosunku do okolicznych budynków[1]. Składający się z nich zagajnik wraz z będącym jego odpowiednikiem, obsadzonym lipami i położonym dokładnie po przeciwnej stronie ulicy ogrodem przy Prinzessinnenpalais stanowi jedyną w przebiegu Unter den Linden zieloną oś poprzeczną[1]. W latach 1968–1969, zgodnie z projektem Rolfa Rühlego pomiędzy drzewami, a także na obszarze przed Nowym Odwachem ułożono wielkoformatowe, podłużne granitowe płyty na wzór siatki, pomiędzy którymi umieszczono kostki brukowe[1].
W 1822 roku, na obszarze przed Nowym Odwachem ustawiono wykonane z marmuru przez Christiana Daniela Raucha pomniki pruskich generałów: Gerharda von Scharnhorsta i Friedricha Wilhelma Bülowa von Dennewitza[1][13][14]. W 1950 roku usunięto je z tego miejsca, po czym pomnik Bülowa umieszczono w magazynie, zaś pomnik Scharnhorsta został postawiony w 1961 roku w ogrodzie przy Prinzessinnenpalais, gdzie stał do 1990 roku, kiedy to został zdemontowany w celu przeprowadzenia prac renowacyjnych[15][13]. W 2002 roku decyzją Senatu Berlina oba pomniki zostały postawione w tylnej części ogrodu przy Prinzessinnenpalais. W związku z antywojenną wymową Nowego Odwachu idea przywrócenia pomników na pierwotne miejsce nie miała wielu zwolenników[15].
Uwagi
edytuj- ↑ Wieniec odnalazł się w tajemniczy sposób: w 1960 roku, w oparciu o anonimową informację, znaleziono w przechowalni bagażu na stacji Berlin Zoologischer Garten walizkę ze 177 listkami wieńca – ich autentyczność potwierdził sam Ludwig Gies. Organizacja Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge zajęła się odtworzeniem wieńca, który w 1966 roku został umieszczony w przypominającym kryptę pomieszczeniu pod salą honorową, poświęconą żołnierzom poległym w I wojnie światowej, znajdującą się na cmentarzu przy ulicy Lilienthalstraße w Berlinie[10]
Przypisy
edytuj- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Neue Wache. [w:] Denkmaldatenbank [on-line]. stadtentwicklung.berlin.de. [dostęp 2017-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-08)]. (niem.).
- ↑ Protokół 46. posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
- ↑ a b Neue Wache. [w:] Sehenswürdigkeiten [on-line]. berlin.de. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ (niem.) Salomo Sachs, Mein fünzigjähriges Dienstleben und literarischen Wirken Ein Beitrag zur tatsächlichen Beleuchtung der Frage „Sind Juden zum Staatsdienst geeignet?” (Autobiographie) Berlin, 1842 p. 10–11.
- ↑ a b c d e Maritta Adam-Tkalec: Berlin in historischen Aufnahmen: Die Neue Wache, ein Bau mit wechselhaftem Schicksal. [w:] Berlin [on-line]. berliner-zeitung.de, 2017-08-17. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h Brigitte Ferlet: Berlin – Impressionen einer Metropole; Neue Wache. berlin-die-hauptstadt.de, 2009. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ a b c d e Marco de Michelis: Die Neue Wache in Berlin: Das Problem mit dem Denkmal: Jedes Mehr ein Zuviel. [w:] Die Zeit nr 29/1993 [on-line]. zeit.de, 1993-07-16. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ a b c d e Hans Hauser: Neue Wache: Betreten verboten. [w:] 94 Geschichte und Geschichten [on-line]. luise-berlin.de, 1998. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h i j k Andrea Günther: Die Neue Wache (Unter den Linden, Berlin-Mitte) Vor der Gedächtnisstätte für die Gefallenen des 1. Weltkriegs zum »Grabmal des Unbekannten Soldaten« der DDR (1930–1993). hgb-leipzig.de. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ a b c Alexandra Kaiser: Von Helden und Opfern: Eine Geschichte des Volkstrauertags. [w:] 2. Volkstrauertag und Neue Wache [on-line]. books.google.pl, 2010. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ Peter Heinze: Berliner Militärgeschichten: Über Alliierte, NVA und Bundeswehr aus dem Kalten Krieg und danach. [w:] Stadtkommandantur [on-line]. books.google.pl, 2013. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ Neue Wache Berlin, Architektur, Geschichte & Bilder mit Reiseberichte. [w:] Sehenswürdigkeiten [on-line]. berlinreise.org. [dostęp 2017-10-24]. (niem.).
- ↑ a b Statues – Hither & Thither: Gerhard von Scharnhorst. statues.vanderkrogt.net. [dostęp 2017-10-25]. (niem.).
- ↑ Statues – Hither & Thither: Friedrich Wilhelm Bülow von Dennewitz. statues.vanderkrogt.net. [dostęp 2017-10-25]. (niem.).
- ↑ a b Marmordenkmäler der Generäle der Befreiungskriege kehren unter die Linden zurück. [w:] Presse und Aktuelles [on-line]. stadtentwicklung.berlin.de, 2002-07-02. [dostęp 2017-10-25]. (niem.).
Linki zewnętrzne
edytuj- Nowy Odwach na stronie archINFORM. [dostęp 2017-10-30]. (niem.).
- Galeria zdjęć Nowego Odwachu. [w:] www.gettyimages.co.uk [on-line]. [dostęp 2017-10-30]. (ang.).