Эсперанто
Эсперанто | |
![]() |
|
Уьлквеяр: | — |
Рахазвайбурун кьадар: | 200-2000 агъ |
Классриз ччара хьун | |
Статус: | — |
— | |
Кхьинар: | латин хатӀ |
ЧӀалан кодар | |
ГОСТ 7.75–97: | эсп 845 |
ISO 639-1: | eo |
ISO 639-2: | epo |
ISO 639-3: | epo |
Эспера́нто (Esperanto) — виридалайни гзаф рахазвайбурун кьадар авай[1][2] тӀебии тушир чӀал. И чӀал варшавави окулист Лазарь (Людвиг) Маркович Заменгоф патай 1887 ийсуз 10-йсан кӀвалахдин нетижа яз арадиз гъанай. Эсперанто чӀалал садлагьай басма авур ктабдин тӀвар «Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Халкьаринарадин чӀал. Сифте гафни тамам тарсарган») тир. Заменгофдин псевдоним — Эсперанто («Умудзавайди») — са куьруь вахтунда гьа чӀалан тӀвар хьанай.
Эсперанто чӀалал рахазвай инсанриз эсперантистар, гьакӀни эсперантофонар лугьуда. Алай чӀава жуьреба-жуьре гьсабралди эсперанто чӀалал рахадайбурун инсанрин кбадар виш агъзурдалай са шумуд миллион кьван я.
Алфавит
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Алфавит эсперантодин арадиз гъана латин алфавитдал. Алфавитда 28 гьарф ава: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, гьабур мана ава 28 ванциз — вад ачух, кьве пай ачух ни 21 ачух тушир.
Эсперантодин везифаярни кетӀенвилер
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Эсперанто гьар са савад авай инсандин вичин хайи чӀалакай кьвед лагьай чӀал хьиз, яни халкьаринарадин чӀал яз арадиз гъанвайди я. Нейтрал ва чирун жигьетдай четинтушир тир чӀал кардик кутун дуьньядин чӀаларинарадин контактар мадни цӀийи дережадиз гъин мумкин я. Амма лагьана кӀанда хьи, эсперанто чӀал тамам нейтрал чӀал туш, вучиз лагьайтӀа, адан дибда гзаф роман дувулар авайди я. Гьинд-евпропадин тушир гафарни адахъ практикадин жигьетдай авайди туш.
Тарих
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Людвиг Заменгоф Белостокда, къенин Польшадин территорияда, гьа чӀавуз и чка Урусатдин империядин са пай тир. И шегьерда урусар, белорусар, полякар, чувудар, немцер яшамиш жедай. Ччар-ччара миллетринвекилрин арада фад-фад душманвал авай тир. ГъвечӀи чӀавалай Заменгофди вири инсанриз абурун арада душманвални къайивал арадал хкудун патал сад тир, умуми чӀал гуз кӀандай. И идеядиз ада вичин вири уьмуьр серфна. Вичин проектдал ада цӀуд ийсалайни гзаф кӀвалахна.
Ва 1887-й йисан 26 июлдиз Варшавада урус чӀалал «Международный язык. Предисловие и полный учебник.» тӀвар алай чӀехитушир брошюра арадиз атанай. Автордини «д-р Эсперанто» псевдонимдин къулухъ чуьнуьхнй. Гуьгъуьнлай чӀалан садвал хуьн, цӀийи гафар тестикь авун ва гьужетавай суалар гьялун патал Эсперантодин Академия туькӀуьрнай, 1905-й йисуз 1-й Дуьньядин эсперантодин конгресс кьиле фенай.
Фонология
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Ахъатуширбур
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]23 ахъатушир сес авайди я:
Ахъаяйбур
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Кьулухъ патан жергедин | Кьулухъ патан жергедин | |
---|---|---|
Вини патан хкаж хьунинбур | i | u |
Юкьван хкаж хьунинбур | e | o |
Агъа патан кхаж хьунинбур | a |
Гафарган
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/A%C5%ADstrio-Vieno-Zamenhof-monumento-2.jpg/220px-A%C5%ADstrio-Vieno-Zamenhof-monumento-2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Jubilea_simbolo.svg/220px-Jubilea_simbolo.svg.png)
№ | Эсперанто | Лезги |
---|---|---|
1 | mi | зун |
2 | ci (vi) | вун |
3 | li | ам |
4 | ni | чун |
5 | vi | куьн |
6 | ili | абур |
7 | tiu ĉi | и |
8 | tiu | а |
9 | tie ĉi | инал |
10 | tie | анал |
11 | kiu | вуж |
12 | kio | вуч |
13 | kie | гьина |
14 | kiam | мус |
15 | kiel | гькӀ |
16 | ne | туш |
17 | ĉio, ĉiuj | вири |
18 | multaj, pluraj | гзафбур |
19 | kelkaj, kelke | са шумуд |
20 | nemultaj, nepluraj | са тӀимил |
21 | alia | маса, муькуь |
22 | unu | сад |
23 | du | кьвед |
24 | tri | пуд |
25 | kvar | кьуд |
26 | kvin | вад |
27 | granda | чӀехи, еке |
28 | longa | яргъи |
29 | larĝa | гьяркьуь |
30 | dika | яцӀу |
31 | peza | залан |
32 | malgranda | гъвечӀи |
33 | mallonga (kurta) | куьруь |
34 | mallarĝa | гуьтӀуь |
35 | maldika | шуькуь |
36 | virino | паб, дишегьли |
37 | viro | кас, итим |
38 | homo | кас |
39 | infano | аял |
40 | edzino | паб |
41 | edzo | гъуьл |
42 | patrino | диде, бах |
43 | patro | буба, дах |
44 | besto | гьайван, ничхир |
45 | fiŝo | гъед |
46 | birdo | къуш, луван ничхир |
47 | hundo | кицӀ |
48 | pediko | нетӀ |
49 | serpento | гъулягъ |
50 | vermo | квак |
51 | arbo | ттар |
52 | arbaro | рук, там |
53 | bastono | кьал, кӀарас |
54 | frukto | емиш |
55 | semo | тум |
56 | folio | пеш |
57 | radiko | пун |
58 | ŝelo | чкал |
59 | floro | цуьк |
60 | herbo | хъач, векь |
61 | ŝnuro | еб |
62 | haŭto | хам, кьеркь |
63 | viando | як |
64 | sango | иви |
65 | osto | кӀараб |
66 | graso | пий |
67 | ovo | кака |
68 | korno | карч |
69 | vosto | ттум |
70 | plumo | цакӀул |
71 | haroj | чӀарар |
72 | kapo | кьил |
73 | orelo | яб |
74 | okulo | вил |
75 | nazo | нер |
76 | buŝo | сив |
77 | dento | свах, сар |
78 | lango | мез |
79 | ungo | кек |
80 | piedo | кур |
81 | gambo | кӀвач |
82 | genuo | мет |
83 | mano | кап |
84 | flugilo | лув |
85 | ventro | руфун |
86 | tripo | ратар |
87 | gorĝo | тӀуьд, гардан |
88 | dorso | кьаскьан |
89 | brusto | хур |
90 | koro | рикӀ |
91 | hepato | лекь |
92 | trinki | хъун |
93 | manĝi | тӀуьн |
94 | mordi | саралай авун, кӀус гун |
95 | suĉi | фитӀинун |
96 | kraĉi | цуькӀуьн |
97 | vomi | экъуьчун |
98 | blovi | уф гун |
99 | spiri | нефес чӀугун |
100 | ridi | хъуьруьн |
Баянар
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]ЭлячӀунар
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Чирун
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]- lernu! — пулгалачиз эсперантодилай онлайн-курс Архивация 24 июнь 2011 йисан. (къад чӀалал)
- пучтаталди эсперантодал дистанцион курсар
- Kurso de Esperanto — эспераето чӀал жува чирун патал пулгалачиз мультимедиядин компьютердин программа ва адан бинедаллаз эсперантодин онлайн-курс
- Эсперантодикай малумат: тарсарганар, гафарганар, манияр, фильмар, караоке, программаяр и маса гзаф шейэр
- Борис Колкер. Эсперанто чӀалал тарсарган. Асул курс
- Борис Колкер. Эсперанто 16 йикъан къене. Экспресс-курс
- Эсперантодин мисалда мнемотехникадалди эсперанто чӀал чирун Архивация 21 июль 2013 йисан. — чӀехибурни мектебда кӀелзавайбур патал
- Эсперантодин гьакӀ грамматика, гзаф мисалрихъ галаз Архивация 21 август 2010 йисан.
Викигьамбарда темайриз килигна туькӀуьрнавай медиа-файлар ава Эсперанто