Qazaqstan
Qazaqstan yaki rásmiy Qazaqstan Respublikası — Evraziya materiginiń ortasında ornalasqan mámleket.
Arqa jaǵında Rossiya Federatsiyası menen (6 467 km), qubla jaǵında Túrkmenstan (380 km), Ózbekstan (2 300 km) hámde Qırǵızstan (980 km) respublikaları menen, shıǵısında Qıtay menen (1 460 km) sheklesedi, batısta Kaspiy teńizimen, ońtústikte Aral teńizimen shayıladı. Jer maydanı — 2717,3 mıń sharshı kilometr.
Jurt sanı 17713,7 mıń (2016). Onıń 9 008,0 mıń yamasa 66,01% qazaqlar quraydı. Respublikada 131 ult pen ulıstıń ókilleri turadı.
Paytaxtı — Astana qalası. Ákimshilik jaǵınan 14 oblısqa bólinedi. Memlekettik tili — qazaq tili.
Jag'rapiyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Hákimshilik qurılısı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Hákimshilik-aymaqlıq qurılısı: Tómengi kestede. Awılıq aymaqqa birikken 7719 awılıq eldi mákánlar bar (2003).
Aymaq ku'yi | Sanı |
---|---|
wálayat | 14 |
Qala | 85 |
Qala awillari | ? |
Rayon | 160 |
Kent | 176 |
Awıllıq aymag'ı | 2237 |
wálayatlar | Aymag'ı | Turg'ın jurtı | Ortalıg'ı | Ortalıq turg'ın jurtı |
---|---|---|---|---|
Aqmola | Ko'kshetaw | |||
Aqto'be | Aqto'be | |||
Almatı | Taldıqorg'an | |||
Atıraw | Atiraw | |||
Batıs Qazaqstan | Oral | |||
Jambıl | Taraz | |||
Qarag'andı | Qarag'andı | |||
Qostanay | Qostanay | |||
Qızılorda | Qızılorda | |||
Man'g'ıstaw | Aqtaw | |||
Qubla Qazaqstan | Shimkent | |||
Pavlodar | Pavlodar | |||
Arqa Qazaqstan | Petropavlovsk | |||
Shıg'ıs Qazaqstan | O'skemen |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Kazakhstan_obl_ru.svg/350px-Kazakhstan_obl_ru.svg.png)
Qala | Aymag'ı | Turg'ın jurtı |
---|---|---|
Almatı | ||
Astana | ||
Bayqon'ır¹ | ||
¹Bayqon'ır qalası «Bayqon'ır kosmodromı» men birge 2050-jılg'a deyin Rossiya arendasında. |
Jurtı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jurt sanı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]2020- jıldın' shildenin' 1 ku'ninde Qazaqstanda xalıq sanı 18 711,4 mın' adamdı quradı.
Onın' ishinde, 10 063,9 mın' (57,3%) adamdı qalalıq turg'ınlar, 8537,5 mın' adamdı (42,7%) awıldıq turg'ındlar qurap otır.
2020-jıldın' qan'tar-maiwsım aralıg'ında respiwbliyka xalqının' ta'biyiy o'simi 120 370 adamdı quradı. Tabiyg'iy o'simnin' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 15,3 (8,1) adamnan keldi.
Ag'ımdag'ı jıldın' qan'tar-maiwsımında AXAJ organdarı tirkeliw ko'rsetkishi boyınsha 397 000 tiwiw faktilerin tirkedi. Tiwg'andardın' sanı qalalıq ja'ne aiwıldıq eldi-mekenderde o'tken jıldın' tiyisti kezen'imen salıstırg'anda, 3,3%-g'a ja'ne 2,9%-g'a o'sti de, tiyisinshe 176 566 ja'ne 190 644 adamda quradı. Bala tiwiwdın' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 21,8 (21,5) sa'biydi quradı.
Osı kezen' ishinde o'lgenler sanı 129 840 (124 978) adamdı qurap otır, sonın' ishinde qalalıq eldi mekenler u'lesi — 51186 (51661) ja'ne awıldıq jerler — 28654 (29317). O'limnin' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 10,29 (10,33) adam.
O'liminin' negizgi sebepleri qan aynalımı ju'yesi awrwları bolıp tabıladı, olardın' u'lesine barlıq tirkelgen o'lim oqiyg'alarının' 52,9% (52,5%) tiyesili ekendigi xabarlanıp otır.
Osı kezen' ishinde respubliykada 1 jasqa deyingi 2049 (2087) balanın' shetineiwi tirkelgen. Na'resteler o'liminin' koeffiytsiyenti 1000 tiwg'ang'a 14,7 (14,5) shetineiw. Periynataldıq kezen'de payda bolatın jag'daylar na'resteler o'liminin' en' ko'p tarag'an sebepleri bolıp tabıladı, odan ag'ımdag'ı jıldın' qan'tar-maiwsımında 1037 (1021) na'reste shetinedi. Sa'nler tilimen aytqanda, barlıq na'resteler o'liminin' 50,6% (48,9%)-ı osı jag'dayg'a tiyesili bolıp tabıladı.
Biyılg'ı jartıjıllıqta nekelesiw menen ajırasiwlar sanı, tiyisinshe 54994 ha'm 17467 (48271 ha'm 15183) quradı. Nekelesiw menen ajırasiwdın' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 8,5 (7,7) nekeni ha'm 2,3 (2,1) ajırasiwdı quradı.
Elde xalıq ko'shi-qonının' on' ayırımı saqtalıp keledi, 2006 jıldın' 1 jartıjıllıqtag'ı onın' shaması 18746 (14148) adamdı quradı. 2006 jılı qan'tar-maiwsım aralıg'ında Qazaqstang'a kelgenler sanı 2005 jıldın' tiyisti kezen'imen salıstırg'anda 5008 adamg'a yamasa 13,2%-g'a, al Qazaqstannan ketkenler sanı 9606 adamg'a yamasa 1,7 ese azaydı. TMD ellerinen kelgenler menen sol ellerge qonıs awdarg'anlar u'lesi olardın' jalpı sanına shaqqanda, 86,1% ha'm 87,9% (88,7% ha'm 66,4%) quradı.
Al el ishindegi ko'ship-qoniwshılardın' sanı 137220 (131019) adamdı qurap otırg'an jayı bar.
Ultlıq quramı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qazaqstanda 100-dan astam ult (etnoslar men etniykalıq toplar) o'killeri turadı. 2020 jıldın' 1-shildesindegi jag'day boyınsha qazaqlardın' sanı 12 768,0 mın' adamdı, ruslar — 3544,1 mın', ukraiynlar — 241,7 mın', o'zbekler — 605,5 mın', uyg'ırlar — 248,4 mın', tatarlar — 229,1 mın', nemisler — 222,5 mın' adamdı quradı. Respublika xalqının' jalpı sanında en' ko'p u'les salmaqtı qazaqlar — 68,9% ha'm ruslar — 18,8% alıp otır. Basqa etnoslar menen etniykalıq toplar u'lesine respiwbliyka xalqının' 13,2% tiyesili bolıp tabıladı.
2006-jıldın' 1 qan'tarındag'ı jag'daymen salıstırg'anda qazaqlar sanı 94,7 mın' adamg'a, yamasa 1,1%,-g'a, tiyisinshe o'zbekler — 4,6 mın', yamasa 1,1%-g'a, uyg'ırlar — 1,6 mın', yamasa 0,7-%-g'a o'sti; al ruslardın' sanı 17,2 mın' adamg'a, yamasa 0,4%-g'a, tiyisinshe iwkraiynlar — 4,1 mın', yamasa 0,9%-g'a, tatarlar — 0,5 mın', yamasa 0,3%-g'a ha'm nemisler — 0,2 mın', yamasa 0,1%-g'a azaydı.
Dini
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qazaqstan jurtında 75% musılmanlar, 21% pravoslav xriystiyanlar, 2% protestantlar bar.
Tariyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Issyk_Golden_Cataphract_Warrior.jpg/100px-Issyk_Golden_Cataphract_Warrior.jpg)
- Batıs tu'rki qag'andıg'ı
- Tu'rkesh qag'andıg'ı
- Xazar qag'andıg'ı
- Og'ız memleketi
- Qiymaq qag'andıg'ı
- Qıpshaq odag'ı
- Qaraxan memleketi
- Xorezm shaxtıg'ı
- Joshı ulısı
- Shag'atay ulısı
- Aq Orda
- Ko'k Orda
- Nog'ay Ordası
- Sibir xandıg'ı
- O'zbek Ordası
- Mog'olstan
- Qazaq xandıg'ı
- Qoqand xandıg'ı
- Xiyiwa a'mirshiligi
- Bo'key xandıg'ı
- Alash Orda
- Qazaq AKSR
- Qazaq KSR
Sayasat jayg'ası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qazaqstan — 1995-jılg'ı 30-tamiz respiwbliykalıq referendiwmda qabıldang'an Konstiytiwtsiyya boyınsha — o'zin demokratiyyalıq, zayırlı, quqıqtıq ja'ne a'leiwmettik memleket retinde ornıqtıradı. Qazaqstan Respiwbliykası — preziydenttik basqariw nısanındag'ı birtutas memleket. Respiwbliykanın' en' jog'arı o'kildi organı — Parlament. Ol respiwbliykanın' zan' shıg'ariw qızmetin ju'zege asıradı. Parlament turaqtı jumıs isteytin eki Palatadan: Senattan ja'ne Ma'jilisten turadı.
Senat a'r oblıstan, respiwbliykalıq man'ızı bar qaladan ja'ne Qazaqstan Respiwbliykasının' elordasınan eki adamnan, tiyisinshe oblıstın', respiwbliykalıq man'ızı bar qalanın' ja'ne Respiwbliyka elordasının' birlesken otırısında saylanatın depiwtattardan quraladı. Senattın' 15 depiwtatın Parlament o'kilettigi merzimine Respiwbliyka Preziydenti tag'ayındaydı.
Ma'jilis da'rejeli o'kilettilik ja'ne birtutas jalpıulttıq saylaiw okriwginin' aiwmag'ı boyınsha partiyyalıq tizim negizinde saylang'an 98 depiwtattardan quraladı, ja'ne 9 depiwtattı Qazaqstan xalqı Assambleyası saylaydı.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Nursultan_Nazarbayev_1997.jpg/150px-Nursultan_Nazarbayev_1997.jpg)
Preziydent U'kimetti Ma'jilistegi ko'pshilik alg'an partiyya usınısımen quradı. Respiwbliyka Premer-Miyniystri tag'ayındalg'annan keyingi on ku'n merzim ishinde Premer-Miyniystr U'kimettin' qurılımı men quramı tiwralı Respiwbliyka Preziydentine usınıs engizedi. Premer-Miyniystr Respiwbliykanın' bu'kil aiwmag'ında mindetti ku'shi bar o'kimder shıg'aradı.
Kazaqstan Respiwbliykasının' Konstiytiwtsiyyalıq Ken'esi jeti mu'sheden turadı, olardın' o'kilettigi altı jılg'a sozıladı. Konstiytiwtsiyyalıq Ken'estin' To'rag'asın Respiwbliykanın' Preziydenti tag'ayındaydı.
Qazaqstan Respiwbliykasında sot to'religin tek sot qana ju'zege asıradı. Zan'men qurılg'an Respiwbliykanın' Jog'arg'ı Sotı ja'ne Respiwbliykanın' jergilikti sottarı Respiwbliykanın' sottarı bolıp tabıladı.
Jergilikti memlekettik basqariw ja'ne o'zin-o'zi basqariw
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jergilikti memlekettik basqariwdı tiyisti aiwmaqtag'ı istin' jay-ku'yine jaiwaptı jergilikti o'kildik (ma'sliyxat) ja'ne atqariwshı organdar (a'kimdik) ju'zege asıradı.
Ekonomiykası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]-
Damıg'an Almatı
Energetiykası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Ma'deniyet ja'ne qog'am
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Buqaralıq aqparat quraldarı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]A'leiwmettik salası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qariwlı ku'shteri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл - қазақ тілі. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап, 1 бөлім
- ↑ Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап, 2 бөлім
- ↑ „Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать“ (ru). zakon.kz (29-fevral 2024-jıl).
- ↑
- K.A. Akiyshev "Kiwrgan İyssık, İyskiwsstvo sakov Kazaxstana" Moskva İyskiwsstvo 1978
- AKİYSHEV A. K. KOSTYUM «ZOLOTOGO CHELOVEKA» İY PROBLEMA KATAFRAKTARİYYA
- Akiyshev K. A., Akiyshev A. K. Proiysxojdeniye iy semantiyka iyssıkskogo golovnogo iwbora. - V kn.: Arxeologiycheskiye iyssledovaniyya v Kazaxstane, Alma-Ata, 1979
Tag'ı qaran'ız
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sırtqı siltemeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]![]() |
Wikiqoymada Qazaqstan haqqında kategoriya bar |
- Preziydenttin' resmiy torabı
- Parlamenttin' resmiy torabı
- U'kimettin' resmiy torabı
- Qazaqstan Respiwbliykasının' elektrondıq u'kimeti
- Vsemiyrnıy İystoriycheskiyy Proekt:Kazaxstan Úlgi:Ru icon
- Qazaqstan Ashıq Tizimdeme Jobası (ODP)
Aziyadaǵı mámleketler | ||
Awǵanstan · Ázerbayjan · Bangladesh · Baxreyn · Birlesken Arab Ámirlikleri · Bruney · Butan · Qubla Koreya · Qıtay · Armeniya · Filippin · Gruziya · Iraq · Hindistan · Indoneziya · Iran · Izrail · Kambodja · Kuveyt · Laos · Livan · Malayziya · Maldiv · Mısır1 · Mongoliya · Myanma · Nepal · Oman · Ózbekstan · Pakistan · Qazaqstan2 · Qatar · Kipr · Qırǵızstan · Rossiya2 · Saudiya Arabstanı · Singapur · Siriya · Shıǵıs Timor · Arqa Koreya · Shri-Lanka · Tájikstan · Tailand · Túrkiya2 · Túrkmenstan · Iordaniya · Vyetnam · Yaponiya · Yemen | ||
Negizi ǵárezsiz, biraq tanılmaǵan yaki azǵantay tanılǵan mámleketler: Abxaziya · Qubla Osetiya · Tayvan · Tawlı Qarabaǵ · Palestina · Arqa Kipr Túrk Respublikası | ||
1. Transkontinental mámleket, bir bólegi Afrikada 2. Transkontinental mámleket, bir bólegi Evropada |
- Non-English tilindegi teksti bar maqalalar
- BNE identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- Qızıl siltemeli sırtqı siltemeler kategoriyalarına iye betler
- BnF identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- CINII identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- HDS identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- ISNI identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- LCCN identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- MusicBrainz area identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- NARA identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- NDL identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- NKC identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- NLI identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- RERO identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- SUDOC identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- TDVİA identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- VIAF identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- WorldCat-VIAF identifikatorları boyınsha Wikipedia maqalaları
- Qazaqstan
- Mámleketler
- Aziya
- Evropa