Composto heterocíclico
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Pyridine.svg/125px-Pyridine.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Cyclooctasulfur_structural_formula_3D.svg/180px-Cyclooctasulfur_structural_formula_3D.svg.png)
Un composto heterocíclico é un composto cíclico no que os átomos situados nos vértices do seu anel (membros do anel) son de polo menos dous elementos químicos distintos.[1] A química heterocíclica é a rama da química que estuda a síntese, propiedades e aplicacións destes heterociclos. A diferenza dos heterociclos, os compostos nos que os átomos membros do anel son todos do mesmo elemento químico denomínanse compostos homocíclicos.[2]
Aínda que os compostos heterocíclicos poden ser inorgánicos, a maioría deles conteñen polo menos un carbono no anel. Os átomos que non son de carbono ou hidróxeno denomínanse normalmente en química orgánica heteroátomos, mais isto é xeralmente en comparación cunha cadea feita só por carbonos. Isto non impide que un composto como a borazina (que non ten ningún átomo de carbono) sexa denominado tamén "heterocíclico". A IUPAC recomenda usar a nomenclatura de Hantzsch-Widman para nomear os compostos heterocíclicos.[3]
Os compostos heterocíclicos poden ser saturados, insaturados, aromáticos ou non aromáticos:
Heterociclos |
| ||||||||||||
Clasificación baseada na estrutura electrónica
[editar | editar a fonte]Resulta útil clasificar os compostos heterocíclicos atendendo á súa estrutura electrónica. Os heterociclos saturados compórtanse como derivados acíclicos. Así, a piperidina e o tetrahidrofurano son aminas e éteres convencionais, con perfís estéricos modificados. Por tanto, o estudo da química heterocíclica céntrase especialmente nos derivados insaturados, e a maioría dos traballos e aplicacións implican aneis de 5 e 6 membros sen tensión. Están incluídos a piridina, o tiofeno, o pirrol e o furano. Outra importante clase de heterociclos é a dos que están fusionados con aneis de benceno, os cales coa piridina, tiofeno, pirrol e furano forman quinolinas, benzotiofenos, indois, e benzofuranos, respectivamente. A fusión de dous aneis bencénicos dá lugar a unha terceira gran familia de compostos, que son, respectivamente, acridina, dibenzotiofeno, carbazol, e dibenzofurano. Os aneis insaturados poden clasificarse segundo a participación do heteroátomo no sistema pi.
Aneis de 3 membros
[editar | editar a fonte]Os heterociclos con tres átomos no anel son máis reactivos debido á tensión de anel. Os que teñen un heteroátomo son, en xeral, estables. Os que teñen dous heteroátomos é máis probable que aparezan como intermediarios reactivos.
Heterociclos de tres membros comúns que teñen un só heteroátomo son:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Aziridina | Azirina |
Oxíxeno | Oxirano (óxido de etileno, epóxidos) | Oxireno |
Xofre | Tiirano (episulfuros) | Tiireno |
Entre os que teñen dous heteroátomos están:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Diazirina | |
Nitróxeno/oxíxeno | Oxaziridina | |
Oxíxeno | Dioxirano |
Aneis de 4 membros
[editar | editar a fonte]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Oxetene.svg/100px-Oxetene.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Oxetium.png/100px-Oxetium.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Thietene.png/100px-Thietene.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Thietium.png/100px-Thietium.png)
Compostos que posúen un heteroátomo:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Azetidina | Azeto |
Oxíxeno | Oxetano | Oxetonio (como catión; oxeto) |
Xofre | Tietano | Tietonio (como catión; tieto) |
Compostos con dous heteroátomos:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Diazetidina | |
Oxíxeno | Dioxetano | Dioxeto |
Xofre | Dihietano | Ditieto |
Aneis de 5 membros
[editar | editar a fonte]Con heterociclos de 5 átomos, o composto insaturado é frecuentemente máis estable debido á aromaticidade. Os nomes en cursiva son mantidos pola IUPAC a pesar de que non seguen a nomenclatura de Hantzsch-Widman.
Aneis de 5 membros que presentan un heteroátomo:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Pirrolidina (Azolidina non se usa) | Pirrol (Azol non se usa) |
Oxíxeno | Tetrahidrofurano (Oxolano é raro) | Furano (Oxol non se usa) |
Xofre | Tiolano | Tiofeno (Tiol non se usa) |
Boro | Borolano | Borol |
Fósforo | Fosfolano | Fosfol |
Arsénico | Arsolano | Arsol |
Antimonio | Estibolano | Estibol |
Bismuto | Bismolano | Bismol |
Silicio | Silolano | Silol |
Estaño | Estannolano | Estannol |
Os compostos cun anel de 5 membros que conteñen dous heteroátomos, polo menos un dos cales é nitróxeno; denomínanse en conxunto azois. Os tiazois e isotiazois conteñen un átomo de xofre e outro de nitróxeno no anel. Os ditiolanos teñen dous átomos de xofre.
Heteroátomo | Saturado | Insaturado (e parcialmente insaturado) |
---|---|---|
Nitróxeno/nitróxeno | Imidazolidina Pirazolidina |
Imidazol (Imidazolina) Pirazol (Pirazolina) |
Nitróxeno/oxíxeno | Oxazolidina Isoxazolidina |
Oxazol (Oxazolina) Isoxazol |
Nitróxeno/xofre | Tiazolidina Isotiazolidina |
Tiazol (Tiazolina) Isotiazol |
Oxíxeno/oxíxeno | Dioxolano | |
Xofre/xofre | Ditiolano |
Existe tamén un gran grupo de compostos de aneis de 5 membros con tres heteroátomos. Un exemplo son os ditiazois que conteñen dous xofres e un nitróxeno.
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
3 × Nitróxeno | Triazois | |
2 × Nitróxeno / 1 × oxíxeno | Furazano Oxadiazol | |
2 × Nitróxeno / 1 × xofre | Tiadiazol | |
1 × Nitróxeno / 2 × xofre | Ditiazol |
Compostos con aneis de 5 membros e catro heteroátomos son:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
4 × Nitróxeno | Tetrazol |
Con cinco heteroátomos, o composto pode ser considerado inorgánico en vez de heterocíclico. O pentazol é o composto insaturado con todos os heteroátomos nitróxenos.
Aneis de 6 membros
[editar | editar a fonte]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/2H-Pyran.svg/100px-2H-Pyran.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Pyrylium.svg/100px-Pyrylium.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/1%2C2-Thiapyran.svg/100px-1%2C2-Thiapyran.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Thiopyrylium.png/100px-Thiopyrylium.png)
Os aneis de 6 membros que teñen un só heteroátomo son (os nomes en cursiva son mantidos pola IUPAC a pesar de que non seguen a nomenclatura de Hantzsch-Widman):
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Piperidina (Azinano non se usa) | Piridina (Azina non se usa) |
Oxíxeno | Oxano | Pirano (ou pirilio como catión; 2H-Oxina ou oxinio non se usan) |
Xofre | Tiano | Tiopirano (ou tiopirilio como catión; 2H-Tiina ou tiinio non se usan) |
Silicio | Salinano | Silina |
Xermanio | Xerminano | Xermina |
Estaño | Estanninano | Estannina |
Boro | Borinano | Borinina |
Fósforo | Fosfinano | Fosfinina |
Arsénico | Arsinano | Arsinina |
Con dous heteroátomos:
Heteroátomo | Saturatdo | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno / nitróxeno | Piperazina | Diazinas |
Oxíxeno / nitróxeno | Morfolino | Oxazina |
Xofre / nitróxeno | Tiomorfolino | Tiazina |
Oxíxeno / oxíxeno | Dioxano | Dioxina |
Xofre / xofre | Ditiano | Ditiina |
Con tres heteroátomos:
Heteroátomo | Saturatdo | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Triazina | |
Oxíxeno | Trioxano | |
Xofre | Tritiano |
Con catro heteroátomos:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Tetrazina |
O composto hipotético con seis heteroátomos de nitróxeno sería a hexazina.
Aneis de 7 membros
[editar | editar a fonte]Con aneis de 7 membros, o heteroátomo debe poder proporcionar un orbital pi baleiro (por exemplo, o boro) para que poida haber unha estabilización aromática "normal"; doutro modo, pode ser posible a homoaromaticidade. Entre os compostos cun só heteroátomo están:
Heteroátomo | Saturatdo | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Azepano | Azepina |
Oxíxeno | Oxepano | Oxepina |
Xofre | Tiepano | Tiepina |
Entre os que teñen dous heteroátomos están:
Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Homopiperazina | Diazepina |
Nitróxeno/xofre | Tiazepina |
Aneis de 8 membros
[editar | editar a fonte]Heteroátomo | Saturado | Insaturado |
---|---|---|
Nitróxeno | Azocano | Azocina |
Xofre |
Imaxes e nomenclatura
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Nomenclatura dos compostos heterocíclicos.
Os heterociclos de 3 a 10 membros noméanse pola nomenclatura de Hantzsch-Widman ampliada; a cal, foi adoptada pola IUPAC como sistema recomendado de nomenclatura desde 1957.[3]
Heterociclos saturados | Heterociclos completamente insaturados | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Heteroátomo | Nitróxeno | Oxíxeno | Xofre | Nitróxeno | Oxíxeno | Xofre | |
Ciclos de 3 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Aziridina | Oxirano | Tiirano | Azirina | Oxireno | Tiireno | |
Nome común | etilenamina | óxido de etileno | sulfuro de etileno | - | óxido de acetileno | sulfuro de acetileno | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 4 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azetidina | Oxetano | Tietano | Azeto | Oxetonio | Tietonio | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 5 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azolidina | Oxolano | Tiolano | Azol | Oxol | Tiol | |
Nome común | Pirrolidina | Tetrahidrofurano | Tetrahidrotiofeno | Pirrol | Furano | Tiofeno | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 6 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azinano | Oxano | Tiano | Azina | Oxinio | Tiinio | |
Nome común | Piperidina | Tetrahidropirano | Tetrahidrotiopirano | Piridina | Pirilio | Tiopirilio | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 7 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azepano | Oxepano | Tiepano | Azepina | Oxepina | Tiepina | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 8 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azocano | Oxocano | Tiocano | Azocina | Oxocinio | Tiocinio | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 9 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azonano | Oxonano | Tionano | Azonina | Oxonina | Tionina | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() | |
Ciclos de 10 compoñentes | |||||||
Nome IUPAC | Azecano | Oxecano | Tiecano | Azecina | Oxecinio | Tiecinio | |
Estrutura | ![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
Aneis fusionados
[editar | editar a fonte]Os sistemas de aneis heterocíclicos que derivan formalmente da fusión doutros aneis, tanto carbocíclicos coma heterocíclicos, teñen diversos nomes comúns e sistemáticos. Por exemplo, en heterociclos de nitróxeno insaturados fusionados a benceno, o pirrol dará indol ou isoindol dependendo da orientación. O análogo da piridina é a quinolina ou a isoquinolina. Para a azepina co anel bencénico, o nome preferido é benzazepina. Igualmente, os compostos con dous aneis bencénicos fusionados cos heterociclos centrais son o carbazol, a acridina, e a dibenzoazepina.
Historia da química heterocíclica
[editar | editar a fonte]A historia da química heterocíclica empezou no século XIX, en paralelo co desenvolvemento da química orgánica. Algúns desenvolvementos salientables son:[4]
1818: Brugnatelli illa o aloxano a partir de ácido úrico.
1832: Dobereiner produces furfural (un furano) ao tratar amidón con ácido sulfúrico.
1834: Runge obtén pirrol por destilación seca de ósos.
1906: Friedlander sintetiza o colorante índigo, o que fixo que a produción industrial de tinturas desprazase á anterior próspera produción agrícola.
1936: Treibs illa derivados da clorofila de petróleo cru, explicando a orixe biolóxica do petróleo.
1951: Descríbense as regras de Chargaff, salientando o papel dos compostos heterocíclicos (purinas e pirimidinas) no ADN.
Explotación comercial
[editar | editar a fonte]As compañías líderes que posúen un gran número de patentes relacionadas on compostos heterocíclicos son Bayer, Merck, Ciba-Geigy, Pfizer, Eli Lily, BASF, Hoffmann La Roche, ER Sqibb, Warner Lambert e Hoechst.[5]
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ IUPAC Gold Book heterocyclic compounds
- ↑ IUPAC Goldbook homocyclic compounds
- ↑ 3,0 3,1 McNaught, Alan D. (1992). Universidad de Murcia, ed. "La nomenclatura de heterociclos". ISBN 84-7684-348-8.
- ↑ E. Campaigne "Adrien Albert and the Rationalization of Heterocyclic Chemistry" J. Chemical Education 1986, Volume 6, 860. doi 10.1021/ed063p860
- ↑ "Compañías co maior número de patentes relacionadas con compostos heterocíclicos.". Arquivado dende o orixinal o 24 de setembro de 2015. Consultado o 07 de abril de 2015.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]Ligazóns externas
[editar | editar a fonte]![]() |
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Composto heterocíclico |