کۆتدیڤوار
پۆتانەکان: 8°N 5°W / 8°N 5°W
کۆماری کۆتدیڤوار République de Côte d'Ivoire (فەڕەنسی) |
||||||
---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
دروشم: ‘Union – Discipline – Travail’ (فەڕەنسی) 'یەکبوون – پەروەردە – کار' |
||||||
سروود: L'Abidjanaise (بە ئینگلیزی: "Song of Abidjan") |
||||||
![]() |
||||||
پایتەخت | یامۆسۆکرۆ (سیاسی) ئەبیدجان (ئابوری) | |||||
گەورەترین شار | ئەبیدجان | |||||
زمانە فەرمییەکان | فەڕەنسی | |||||
زمانە ڕەسەنەکان | ||||||
گرووپە ڕەگەزییەکان (٢٠١٨) |
|
|||||
ناوی هاووڵاتی |
|
|||||
دەوڵەت | Unitary presidential republic | |||||
- | سەرۆک | ئالاسانێ ئۆوتارا | ||||
- | جێگری سەرۆک | بەتاڵ | ||||
- | سەرۆک وەزیران | پاتریک ئاچی | ||||
یاسادانەر | پەرلەمانی کۆتدیڤوار | |||||
- | ئەنجومەنی باڵا | ئەنجومەنی پیران | ||||
- | ئەنجومەنی خواروو | ئەنجومەنی نیشتمانی | ||||
مێژوو | ||||||
- | دامەزراندنی کۆمار | ٤ کانوونی یەکەمی ١٩٥٨ | ||||
- | سەربەخۆیی لە فەڕەنسا | ٧ ئابی ١٩٦٠ | ||||
ڕووبەر | ||||||
- | سەرجەم | ٣٢٢،٤٦٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (68th) ١٢٤،٥٠٢ مایلی چوارگۆشە |
||||
- | ئاو (%) | 1.4[١] | ||||
ژمارەی دانیشتوان | ||||||
- | بەراوردی ٢٠٢٠ | ٢٦،٣٧٨،٢٧٤[٢] (٥٣ ھەمین) | ||||
- | چڕی | ٦٣.٩ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٣٩ ھەمین) ١٩١کەس لە مایلی چوارگۆشە |
||||
GDP (PPP) | بەراوردی ٢٠٢٠ | |||||
- | سەرجەم | $144.497 billion[٣] (٧٩ ھەمین) | ||||
- | سەرانە | $5,360[٣] | ||||
GDP (nominal) | بەراوردی ٢٠٢٠ | |||||
- | سەرجەم | $61.502 billion[٣] | ||||
- | سەرانە | $2,281[٣] | ||||
Gini (٢٠١٥) | ٤١.٥ | |||||
HDI (2019) | ٠.٥٣٨ (١٦٢nd) | |||||
دراو | فرانکی ڕۆژاوای ئەفریقی (XOF ) |
|||||
ناوچەی کاتی | GMT (UTC ) | |||||
شێوازەکانی ڕێکەوتنووسین | dd/mm/yyyy | |||||
لای لێخوڕین | ڕاست | |||||
کۆدی ISO 3166 | CI | |||||
پاوانی ئینتەرنێت | .ci | |||||
کۆدی تەلەفۆن | +225 |
کۆتدیڤوار (بە عەرەبی: ساحل العاج) (بە فەڕەنسی: Côte d'Ivoire) ووڵاتی کەناری عاج یان دانە فیل بە کوردی، وڵاتێکە دەکەوێتە ڕۆژاوای ئەفریقاوە و لەسەر کەنارەکانی زەریای ئەتڵەسی نێوان ھەردوو بازنەی پانی (٧، ٤ – ١، ١١) ی باکوری ھێڵی یەکسان و ھەردوو ھێڵی درێژی (١، ٣ – ٩، ٨) ی خۆرئاوای گرنج. وە لە ڕۆژھەڵاتەوە غانا و لە ڕۆژئاواوە غینیا و لیبریا دەبینین و لە باکورەوە مالی و بۆرکینا فاسۆیە و لە باشورەوە ئەکەوێتە سەر خەلیجی غینیاو زەریای ئەتڵەسی.
پایتەختی سیاسی شاری یامۆسۆکرۆیە بەڵام گەورەترین شار و پایتەختی ئابوری شاری ئەبیدجانە لە باشورەوە و نزیک کەنارەکان و شارە گرنگەکانی بریتین لە جاجنۆ و بواکیە، وە زمانی فەرمیش زمانی فەڕەنسییەو وە ناونانیشی دەگەڕێتەوە بۆ بازرگانە فەڕەنسییەکان کە لەو کاتەدا بازرگانیان بە دان یاخود شاخی فیلەوە کردوە لە وڵاتەکەدا.
کۆتدیڤوار ئەندامی یەکێتی ئەفریقایە و ڕوبەری وڵاتەکەی بە پێی سەرچاوەی (ئیسکلۆپیدیای جوگرافیای ولاتانی جیھان) نزیکەی (٤٥٠، ١٢) میل چوارگۆشەیەوکە دەکاتە (٦٦٢، ٢٢٢) کیلۆمەتر چوارگۆشە.
بەڵام بە پێی سایتی ویکیپیدیا ڕوبەرەکەی بریتییە لە (٤٦٢، ٣٢٢) کم چوارگۆشەیە.
وە ژمارەی دانیشتوانی بە پێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ دەگاتە (٢٦،٣٧٨،٢٧٤) کەس.
کۆتدیڤوار لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی لە ڕۆژئاوای ئەفریقا پەیوەندی سیاسی و ئابوریان ھەیەو ھەروەھا لەگەڵ ڕۆژئاوادا پەیوەندی بەھیزی ھەیە بەتایبەتی لەگەڵ فەڕەنسادا.
کۆتدیڤوار لە ١٩ یەکەی ئیداری پێکھاتوە و دراوەکەی بریتییە لە فرانکی ئەفریقی و کۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی ٠٠٠، ٠٠٠، ١٨١، ٣٢ میلیارد دۆلارە.
وە داھاتی تاکەکەس لە کۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی ٥٢٦، ١ دۆلارە.
داھاتی بەرگری %١٠، ٤ لە کۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی پێکدەھێنێت و سوپاکەی ٩٠٠٠٠ کەسە.
٢- کەش و ھەوا:
کۆتدیڤوار کەش و ھەوایەکی تا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ھێڵی یەکسانی ھەیە (استیوائی) وە گەرمتر و شێدارترە، وە دوو وەرزی باران بارین بەخۆیەوە دەبینێت لە باشوردا کە وەرزێکی وشک لە یەکتریان جیا دەکاتەوە، وە ناوچەکانی باکوری باران و شێی کەمترە لە چاو باشوردا.
ئابوری کۆتدیڤوار
[دەستکاری]زۆربەی دانیشتوانی کۆتدیڤوار پشت دەبەستن بە کشتوکاڵ و %٥، ٨ لە خاکی وڵتەکەی، و لە ڕێگەی بەرھەم ھێنانی کاکاو و قاوەوە وە نزیکەی چارەکێکی دانیشتوانی وڵات لە ژێر ھێڵی ھەژارییەوەن و داھاتی ڕۆژانەیان ٢٥، ١ دۆلارە لە ڕۆژێکدا. وە وڵات دابەشکراوە بەسەر دوو ناوچەدا ناوچەکانی باکوری بەروبومە خۆراکییەکان بەرھەم دەھێنن وەک گەنم و جۆو برنج و گەنمە شامی و مۆز وە ناوچەکانی باشور لاستیک و کاکاو و ماست بەرھەم دەھێنن. کۆتدیڤوار پلەی سێھەمی ھەیە لە بەرھەمھێنانی ماستدا وە پلەی پێنجەمی ھەیە لە بەرھەم ھێنانی مۆز ئەناناس و مۆزدا، وە ھەروەھا لۆکە و پەتاتە و میوەھات و چەوەندەری شەکریش بەرھەم دەھێنێت، وە ھەروەھا تەختە بەشێکی گەورەی داھاتی ئەو وڵاتە پێک دەھێنێت، وە ھەروەھا ئاسن و ئاڵتون و ئەڵماس لە کانەکانی کۆتدیڤواردا دەردەھێنرێت.
سامانی ئاژەڵ
[دەستکاری]مەڕ ٤٠٠، ١ ملیۆن سەر بزن ٠٣٥، ١ ملیۆن سەر مانگا ٤٥٠، ١ ملیۆن سەر بەراز ٢٧٥٠٠٠ ھەزار سەر پەلەوەر ٣٥ ملیۆن سەر.
پیشەسازی
[دەستکاری]پیشەسازی گالیسکە و ڕستنو چنین و ئامادەکردنی خۆراک، بەرھەمی دار. کارەبا: ١٥٠، ٢ میلیارد کیلۆ وایت.
سامانی سروشتی
[دەستکاری]نەوت و ئەڵماس و موگناتیس و کبریت و نوحاس و ئاسن و کیمیا، ئاسن و ئاڵتون و ئەڵماس لە کانەکانی کۆتدیڤواردا دەردەھێنرێت.
بازرگانی
[دەستکاری]داھاتی دەروەی: سوتەمەنی و کەلو پەلی بەکارھێنان و کەلو پەلی سەرمایەداری و پێداویستی خۆراک. دەرچوەکانی: نەوت و مۆز و ئەناناس و ڕۆنی دارە بەردارەکانی و کاکا و وقاوەو داریی کەمەرەیی. ھاوبەشەکانی لە بازرگانیدا: ژاپۆن، چین، ھۆڵەندا، نەیجیریا، بەلجیکا، ئەڵمانیا، فەڕەنسا.
ھەڵبژاردنی ٢٠١٠
[دەستکاری]![]() |
![]() |
ئالاسانێ ئۆوتارا سەرۆک لە ساڵی ٢٠١٠ ـەوە |
دانیال کابلان دونکان سەرۆک وەزیران لە ساڵی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٧ |
لە ساڵی ١٨٤٣ کۆتدیڤوار لەلایەن فەڕەنساوە داگیر دەکرێت و ھەتا ٧ـی ئابی ساڵی ١٩٦٠ جارێکی تر سەربەخۆیی بەدەست دێنێتەوە و لەو ساڵەوە تاکو ١٩٩٣ فلیکس ھوفوییە بوانییە حوکمڕانی کردوە.
وە لە کۆتایی حوکمی بوانییەدا دوجار وڵات کودەتای سەربازی بە خۆیەوە بینیوە لە ساڵانی (١٩٩٩–٢٠٠٠)دا، بەڵام لە دوای ھەڵبژاردنەکانەوە حکومەت توانی بگاتە ڕێکەوتنێکی سیاسی لەگەڵ یاخی بوەکاندا.
وە لە ئێستادا سیستەمی حکومەتی کۆماری پەیڕەو دەکرێت و سەرۆکی وڵات ئالاسانێ ئۆوتارا و سەرۆک وەزیرانیش پاتریک ئاچییە.
زمان
[دەستکاری]بەپێی خەمڵاندنەکان نزیکەی ٧٨ زمان لە کۆتدیڤوار قسەی پێدەکری،[٤] فەڕەنسی زمانی فەڕمییە و لە قوتابخانەکاندا دەخوێنرێت لەژێر ناوی لینگوا فرانکا لە تەواوی ووڵاتدا و لێکدراوێکی زمانی فەڕەنسیش بوونی ھەیە بەناوی نوۆچی، کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ئەبیدجان دەرکەوت و بڵاوبووەوە لە نێوان جیلی گەنجاندا، وە یەکێک لە باوترین زمانە ڕەسەنەکان بریتییە لە دیولا، کە وەک زمانێکی بازرگانییە لە زۆربەی وڵاتدا و ھەروەھا بە گشتی لەلایەن دانیشتوانی موسڵمانەوە قسەی پێدەکرێت.
ئاییین
[دەستکاری]
کۆتدیڤوار ووڵاتێکە کە چەندین ئایینی ھەمەجۆری لەخۆ گرتووە و زۆرینەی دانیشتوانەکەی کریستیانن (لە مەزھەبی کاسۆلیکی و پڕۆستێتانت) بە ڕێژەی ٪٤٤ بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢٠، لەھەمان کاتیشدا ژمارەیەکی زۆر لە پەیڕەوانی ئاینی ئیسلام (زۆرینە سوننە) بەڕێژەی ٪٣٧.٢ دانیشتووان، وە ڕێژەی ٨.١٪ ـی ئیڤۆرییەکان بە بێ باوەڕ خۆیان ھەژمارکردووە، و ڕێژەی ٪١٠.٥ شوێنکەوتەی چەند ئاینێکی جۆراوجۆری ناوخۆی ووڵاتن.
لە یامۆسۆکرۆی پایتەختی کۆتدیڤوار گەورەترین کەنیسەی جیھانی لێیە بەناوی Basilica of Our Lady of Peace of Yamoussoukro و مزگەوتی ناوەند لە شاری مارکۆری.
-
Basilica of our Lady of Peace in Yamoussoukro; one of the largest Christian places of worship in the world.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]تێبینییەکان
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ^ "Côte d'Ivoire". The World Factbook. CIA Directorate of Intelligence. 24 July 2008. Retrieved 8 August 2008.
- ^ "Population by Country (2020)". Worldometer.
- ^ ئ ا ب پ "Report for Selected Countries and Subjects: October 2020 - Côte d'Ivoire". imf.org. IMF. Retrieved 13 October 2020.
- ^ Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. (Page on "Languages of Côte d’Ivoire." This page indicates that one of the 79 no longer has any speakers.)
- ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>
؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەریglobalrf
نەدراوە
تێبینییەکان
[دەستکاری]- Appiah, Anthony; Gates, Henry Louis, eds. (2010). Encyclopedia of Africa. Vol. 1. Oxford University Press. ISBN 978-0195337709 – via Google Books.
- Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. ISBN 9781107507180.
- Auzias, Dominique; Labourdette, Jean-Paul (2008). Côte d'Ivoire. Petit futé Country Guides (بە فەڕەنسی). Petit Futé. ISBN 9782746924086.
- Blanchard, Pierre (1818). Le Voyageur de la jeunesse dans les quatre parties du monde (بە فەڕەنسی) (5th ed.). Paris: Le Prieur.
- Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Ivory Coast". Encyclopædia Britannica. Vol. 15 (11th ed.).
- David, Philippe (2000). La Côte d'Ivoire (بە فەڕەنسی) (KARTHALA Editions, 2009 ed.). Paris: Méridiens. ISBN 9782811101961.
- Duckett, William (1853). "Côte Des Dents". Dictionnaire de la conversation et de la lecture inventaire raisonné des notions générales les plus indispensables à tous (بە فەڕەنسی). Vol. 6 (2nd ed.). Paris: Michel Lévy frères.
- Essegbey, George; Diaby, Nouhou; Konté, Almamy (2015). "West Africa". UNESCO Science Report: towards 2030 (PDF). Paris: UNESCO. ISBN 978-92-3-100129-1. Archived (PDF) from the original on 30 June 2017. Retrieved 24 August 2017.
- Homans, Isaac Smith (1858). "Africa". A cyclopedia of commerce and commercial navigation. Vol. 1. New York: Harper & brothers.
- Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. ISBN 978-92-1-126442-5. Retrieved 16 December 2020.
- International Institute for Strategic Studies (2012). Military Balance 2012 (بە ئینگلیزی). Routledge. ISBN 978-0-429-33356-9. OCLC 1147908458.
- Jessup, John E. (1998), An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996, Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group, ISBN 978-0-313-28112-9, OCLC 37742322
- Kipré, Pierre (1992), Histoire de la Côte d'Ivoire (بە فەڕەنسی), Abidjan: Editions AMI, OCLC 33233462
- Lea, David; Rowe, Annamarie (2001). "Côte d'Ivoire". A Political Chronology of Africa. Political Chronologies of the World. Vol. 4. Taylor & Francis. ISBN 9781857431162.
- Lipski, John M. (2005). A History of Afro-Hispanic Language: Five Centuries, Five Continents. Cambridge University Press. ISBN 9780521822657.
- McGovern, Mike (2011). Making War in Côte d'Ivoire. University of Chicago Press. ISBN 978-0226514604.
- Ministry of Economy and Finances of the Republic of Côte d'Ivoire (2007), La Côte d'Ivoire en chiffres (بە فەڕەنسی), Abidjan: Dialogue Production, OCLC 173763995
- Mortimer, Edward (1969). France and the Africans 1944–1960 – A Political History. London: Faber & Faber. ISBN 0-571-08251-3. OCLC 31730.
- Plée, Victorine François (1868). "Côte des Dents où d'Ivoire". Peinture géographique du monde moderne: suivant l'ordre dans lequel il a été reconnu et decouvert (بە فەڕەنسی). Paris: Pigoreau.
- Rougerie, Gabriel (1978), L'Encyclopédie générale de la Côte d'Ivoire (بە فەڕەنسی), Abidjan: Nouvelles publishers africaines, ISBN 978-2-7236-0542-7, OCLC 5727980
- Thornton, John K. (1996). "The African background to American colonization". In Engerman, Stanley L.; Gallman, Robert E. (eds.). The Cambridge Economic History of the United States. Vol. 1. Cambridge University Press. ISBN 9780521394420.
- Vaissète, Jean Joseph (1755). Géographie historique, ecclesiastique et civile (بە فەڕەنسی). Vol. 11. Paris: chez Desaint & Saillant, J.-T. Herissant, J. Barois.
- Walckenaer, Charles-Athanase (1827). Histoire générale des voyages ou Nouvelle collection des relations de voyages par mer et par terre (بە فەڕەنسی). Vol. 8. Paris: Lefèvre.
- Warner, Rachel (1988). "Historical Setting". In Handloff, Robert Earl (ed.). Cote d'Ivoire: a country study. Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. OCLC 44238009.
ئەم وتارە دەقەکانی لەم سەرچاوەیە ھێناوە، کە لە پاوانی گشتییە.
{{cite encyclopedia}}
: CS1 maint: postscript (link)
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]![]() |
کۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە کۆتدیڤوار تێدایە. |
- Official website of the Government of Ivory Coast (بە فەڕەنسی)
- Côte d'Ivoire. The World Factbook. دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی.
- کۆتدیڤوار لە کێرلی
Wikimedia Atlas of Côte d'Ivoire
Geographic data related to کۆتدیڤوار at OpenStreetMap
- بازرگانی
- CS1 maint: postscript
- Articles with فەڕەنسی-language sources (fr)
- وڵاتەکانی ئەفریقا
- دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
- دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
- دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
- کۆتدیڤوار
- کۆمارەکان
- وڵاتانی فەڕەنسی زمان
- وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
- وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
- ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠