زمانی فولا
فولانی | |
---|---|
Fulfulde 𞤊𞤵𞤤𞤬𞤵𞤤𞤣𞤫 Pulaar 𞤆𞤵𞤤𞤢𞥄𞤪 Pular 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪 فولا | |
قسەی پێدەکرێ لە | ڕۆژئاوای ئەفریقا |
ناوچە | ساحل |
ڕەگەز | فولایی |
ژمارەی ئاخێوەران | ٢٥ ملیۆن (٢٠٢٢)e25 |
بنەماڵەی زمان | نیجەر-کۆنگۆ
|
سیستەمی نووسین | لاتین ئەدلام عەرەبی (عەجەمی) |
بە زمانی کەمینە ناسراوە لە | ![]() ![]() |
کۆدەکانی زمان | |
ISO 639-1 | ff |
ISO 639-2 | ful |
ISO 639-3 | ful – Macrolanguage – FulahIndividual codes: fuc – Pulaar (Senegambia, Mauritania) fuf – Pular (Guinea, Sierra Leone) ffm – Maasina Fulfulde (Mali, Ghana) fue – Borgu Fulfulde (Benin, Togo) fuh – Western Niger (Burkina, Niger) fuq – Central–Eastern Niger (Niger) fuv – Nigerian Fulfulde (Nigeria) fub – Adamawa Fulfulde (Cameroon, Chad, Sudan) fui – Bagirmi Fulfulde (CAR) |
![]() ئەو ناوچانانەی زۆربەی دانیشتوانەکەی بە زمانی فولا قسە دەکەن. |
فولا /ˈfuːlə/ ، [١] زیاتر ناسراو بە فولانی /fʊˈlɑːniː/ [١] یان فولاھ [٢] [٣] ( Fulfulde ، Pulaar , Pular ; ئەدلەم : 𞤊𞤵𞤤𞤬𞤵𞤤𞤣𞤫 , 𞤆𞤵𞤤𞤢𞥄𞤪 , 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪 )، زمانێکی سەنیگامبییە نزیکەی ٢٥ ملیۆن کەس بە کۆمەڵێک زاراوەی جۆراوجۆر قسەی پێدەکەن کە لە نزیکەی ١٨ وڵاتی ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی ئەفریقادا بڵاوبۆتەوە، لەگەڵ زمانە پەیوەندیدارەکانی دیکەی وەک سەرەر و وۆڵۆف سەر بە گروپی جوگرافیای ئەتڵەسییە لە ناو نیجەر-کۆنگۆ ، و بە تایبەتی سەر بە لقی سەنیگامبیا، بە پێچەوانەی زۆربەی زمانەکانی نیجەر-کۆنگۆ، زمانی فولا تۆنەکانی نییە.
فولانی وەک زمانی یەکەم لە لایەن گەلی فولاوە ("فولانی"، Fula)) لە ناوچەی سەنیگامبیا و گینیا تا کامیروون و نەێجیریا و سودان و لەلایەن گرووپە پەیوەندیدارەکانی وەک گەلی توکۆلۆر لە دۆڵی ڕووباری سەنیگال قسەی پێدەکرێت، ھەروەھا وەک زمانی دووەم لەلایەن گەلانی جۆراوجۆری ناوچەکەوە وەکو کیردییەکانی باکووری کامیروون و باکووری ڕۆژھەڵاتی نەیجیریا قسەی پێدەکرێت.
دۆخی فەرمیبوون
[دەستکاری]فولفولدە لینگوا فرانکا زمانێکی فەرمییە لە گینیا ، سەنیگال ، گامبیا ، باکووری ڕۆژھەڵاتی نێجیریا ، کامیروون ، مالی ، بورکینا فاسۆ ، باکووری گانا ، باشووری نیجەر و باکووری بێنین (لە ناوچەی بۆرگۆ ، کە زۆرێک لە قسەکەران دوو زمانن)، وە زمانێکی ناوخۆییە بۆ زۆرێک لە ئەفریقییەکان وڵاتانی وەک مۆریتانیا و گینێ بیساو ، سیرالیۆن و تۆگۆ و کۆماری ئەفریقای ناوەندی و چاد و سودان و سۆماڵیا و ئەسیوپیا کە بە گشتی زیاتر لە ٩٥ ملیۆن قسەکەریان ھەیە.
سیستەمی نووسین
[دەستکاری]لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکاندا ھەوڵی سەرکەوتوو نەبوو بۆ دروستکردنی سیستەمێکی تایبەت بۆ نووسینی فولفولدە. [٤] [٥] [٦]
شێوە نووسینی ئەدلام
[دەستکاری]
colspan="2" class="infobox-above" style="padding:0.25em;
background:lightblue;" |ئەدلام پولار 𞤀𞤣𞤤𞤢𞤥 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪 | |
---|---|
جۆری نووسین | ئەلفوبێ
|
دروستکەر | ئیبراھیما باری و عەبدوڵای باری |
ماوەی کات
|
دروستکراوە لە ساڵی ١٩٨٩ |
ئاڕاستە | ڕاست بۆ چەپ ![]() |
زمانەکان | فولا |
ئایسۆ ١٥٩٢٤ | Adlm - Adlam(166) |
لە کۆتایی ھەشتاکان و سەرەتای نەوەکاندا دوو برای ھەرزەکار بە ناوەکانی ئیبراھیما و عەبدوڵا باری لە ھەرێمی نزێرێکۆری گینیا ڕێنووسی ئەدلامیان دروستکرد، کە بە ووردی نوێنەرایەتی ھەموو دەنگەکانی زمانی فولانی دەکات، ڕێنووسەکە لە ڕاستەوە بۆ چەپ نووسراوە و ٢٨ پیتی تێدایە لەگەڵ ٥ بزوێن و ٢٣ نەبزوێن. [٤] [٥] [٦]
ڕێنووسی عەرەبی
[دەستکاری]ھەروەھا فولا بە ڕێنووسی عەرەبی یان عەجەمی لە پێش داگیرکاری ئەوروپاوە لەلایەن زۆرێک لە زانا و کەسانی فێربووەوە نووسراوە لەوانە عوسمان دان فۆدیۆ و ئەمیرە سەرەتاییەکانی میرنشینەکانی باکووری نێجیریا،. ئەمەش تا ڕادەیەکی دیاریکراو بەردەوامە و بە تایبەتی لە ھەندێک ناوچەی وەک گینیا و کامیروون.
ئەلفوبێی لاتینی
[دەستکاری]کاتێک کە بە بەکارھێنانی ڕێنووسی لاتینی دەنووسرێت، فولا ئەم پیتە تایبەتە زیادانەی خوارەوە بەکاردەھێنێت بۆ جیاکردنەوەی دەنگە جیاوازەکانی زمانەکە بە شێوەیەکی مانادار: Ɓ/ɓ [ɓ], Ɗ/ɗ [ɗ ], Ŋ/ŋ [ŋ], Ɲ/ɲ [ ɲ] ، Ƴ/ƴ [ʔʲ] . پیتەکانی c و j و r بە ڕێککەوت نوێنەرایەتی دەنگەکانی [ c ~ tʃ ]، [ ɟ ~ dʒ ] و [ r ] دەکەن. پیتی دوو بزوێن ئاماژەن بۆ ئەوەی بزوێنەکان درێژ بوونەتەوە، ئەم ھێمایەش (ʼ) وەک وەستانی ناچاری بەکاردێت، زمانەکە سیستەمی پێنج بزوێن بەکاردەھێنێت کە دەنگی بزوێن و درێژییەکانیان دیاری دەکات، لە نێجیریا ʼy جێگرەوەی ƴ دەگرێتەوە و لە سەنیگال Ñ/ñ لەبری ɲ بەکاردێت.
نموونەی دەقێک
[دەستکاری]ئەمانەی خوارەوە نمونەیەکی دەقێکە لە زمانی فولا لە مادەی یەکەمی جاڕنامەی جیھانی مافەکانی مرۆڤ. [٧]
فولا: " Innama aadeeji fof poti, ndimɗidi e jibinannde to bannge hakkeeji. Eɓe ngoodi miijo e hakkilantaagal ete eɓe poti huufo ndirde e nder ɓ iynguyummaagu. Innama aadeeji fof poti, ndimɗidi e jibinannde to bannge hakkeeji. Eɓe ngoodi miijo e hakkilantaagal ete eɓe poti huufo ndirde e nder ɓ iynguyummaagu. "
IPA: /inːama aːdeːɟi fof poti, ⁿdimɗidi e ɟibinanⁿde to banᵑge hakːeːɟi. eɓe ᵑgoːdi miːɟo e hakːilantaːgal ete eɓe poti huːfo ⁿdirde e ⁿder ɓ ijᵑgujumːaːgu./ /inːama aːdeːɟi fof poti, ⁿdimɗidi e ɟibinanⁿde to banᵑge hakːeːɟi. eɓe ᵑgoːdi miːɟo e hakːilantaːgal ete eɓe poti huːfo ⁿdirde e ⁿder ɓ ijᵑgujumːaːgu./
ماناکەی: "ھەموو مرۆڤەکان لەدایک بوون بە ئازادی و یەکسانن لە کەرامەت و مافدا، " ئەوان بە عەقڵ و ویژدان بەخشراون و پێویستە بە ڕۆحی برایەتی بەرامبەر بە یەکتر مامەڵە بکەن”.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]- ڕێزمانی جەماوەری (پێشکەشکردنێک بۆ یەک جۆری فولا)
- دەیڤید وایت ھۆرن ئارنۆت
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ئارنۆت، دی دبلیو سیستەمی ناوەکی و زارەکی فولا. لەندەن: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ١٩٧٠. چاپ.
- ئارنۆت، دی دبلیو 'فولا'. لە ئینسایکلۆپیدیای نێودەوڵەتی زمانەوانی، بەرگی یەکەم . 2. دبلیو فراولی (وەرگێڕ). چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ٢٠٠٣.
- مەکینتۆش، مێری. فولفود سینتاکس و مۆرفۆلۆژیای زارەکی. لەندەن: لیوای چاپخانەی سانت ئێدمۆندزبێری، ١٩٨٤. چاپ.
- پارادیس، کارۆل. فۆنۆلۆژی و مۆرفۆلۆژیای وشەیی: چینە ناوەکییەکان لە زمانی فولادا. نیویۆرک: چاپخانەی گارلاند، ئینکۆ، ١٩٩٢. چاپ.
- شێھو، ئەحمەدو. یاساکانی جێگیرکردنی فشار لە فولفولدە: پێداچوونەوەیەک. زانکۆی بایرۆ، کانۆ، ٢٠١٤.
- ویڵسن، WAA (1945). ئەتڵەسی. لە جۆن بێندۆر-ساموێل (وەرگێڕ)، زمانەکانی نیجەر-کۆنگۆ ، ل. 81–104.
تێبینی
[دەستکاری]- ^ ئ ا Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student's Handbook, Edinburgh
- ^ "Documentation for ISO 639 identifier: ful". ISO 639-2 Registration Authority - Library of Congress. Retrieved 2017-07-04.
Name: Fulah
- ^ "Documentation for ISO 639 identifier: ful". ISO 639-3 Registration Authority - SIL International. Retrieved 2017-07-04.
Name: Fulah
- ^ ئ ا The Alphabet That Will Save a People From Disappearing, Kaveh Waddell, Nov 16, 2016, The Atlantic
- ^ ئ ا Hasson, Randall. "The ADLaM Story – How Alphabet Changes Culture". The Randall M. Hasson Blog. Retrieved 4 April 2018. ٢١ی ئابی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
- ^ ئ ا Bach, Deborah (29 July 2019). "Ibrahima & Abdoulaye Barry — How a new alphabet is helping an ancient people write its own future". Story Labs. Microsoft. Retrieved 25 December 2019.
- ^ "OHCHR | Universal Declaration of Human Rights - Pulaar". OHCHR (بە ئینگلیزی). Retrieved 2023-01-31.
![]() |
کۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە زمانی فولا تێدایە. |