Медытацыя
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Integral_Yoga_Meditation.jpg/220px-Integral_Yoga_Meditation.jpg)
Медыта́цыя (ад лац.: meditari «сузіраць», «абдумваць») — практыкі канцэнтрацыі ўвагі і ўсвядомленасці, якія ўключаюць ўтаймаванне старонніх пачуццяў і эмоцый, дасягненне разумова яснага, эмацыйна спакойнага і стабільнага стану.
Спробы класіфікацыі
[правіць | правіць зыходнік]Медытацыя — гэта агульны тэрмін, які ўключае ў сябе велізарную колькасць разнастайных традыцый, тэхнік і пріёмаў. Нейрафізіёлагі неаднаразова дэманстравалі розныя мадэлі актывацыі і дэзактывацыі мозгу падчас розных тэхнік медытацыі. Большасць даследчыкаў вывучала гэту разнастайнасць, сувязь з рэлігіяй, этычным і духоўным кантэкстамі. Суадносна сфарміраваліся 2 мадэлі вызначэння медытацыі як супольнасці тэхнік разумовай трэніроўкі і як пашыраных эмпірычныя станаў ці змененых станаў свядомасці[1]. Першая мадэль прапануе вывучэнне непасрэдна тэхнік, другая — кагнітыўных працэсаў. У выніку мадэлі вызначэнняў паўплывалі на разнастайнасць існуючых класіфікацый.
Класіфікацыя на аснове вывучэння кагнітыўных працэсаў першасна садзейнічала вылучэнню 4 тыпаў медытацыі: сфакусаваная ўвага (у асноўным на дыханні або целе), адкрытае назіранне, медытацыя дабрыні або спачування і мантра-медытацыя[2]. Пашыранасць дадзенай класіфікацыі прывяла да пераважнага параўнання выяўленых тыпаў. Тым не меней, эксперыментальныя даследаванні паказалі розніцу знутры саміх тыпаў у ўважлівасці, творчасці, афекце, фенаменалагічным досведзе, варыябельнасці сардэчнага рытму і г. д. Рознасць уздзеяння дае магчымасць для падзелу вядомых тыпаў на групы ў адпаведнасці з аказваемымі эфектамі.
Вывучэнне тэхнік медытацыі выявіла, што існуе 309 розных прыёмаў, прычым яны могуць сумяшчацца. З іх толькі 20 сустракаюцца дастаткова часта, у тым ліку паўтарэнне складоў разумова або ўслых, кіраванне дыханнем, расслабленае ляжанне, канцэнтрацыя на духоўным пытанні, канцэнтрацыя на «энергетычных цэнтрах» цела, назіранне за целам, каардынацыя маторыкі і сэнсарных пачуццяў падчас хады[3]. Шматмернае шкаляванне прывяло да вылучэння 7 кластараў розных тэхнік. Самы вялікі кластар уключае ў сябе пяць тэхнік, якія сканцэнтраваны на назіранні за целам, дыханнем або сэнсарным успрыманні.
Традыцыі
[правіць | правіць зыходнік]Хрысціянская традыцыя
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Benvenuto_Tisi_da_Garofalo_-_Meditation_of_St._Jerome_-_1520-25.jpg/220px-Benvenuto_Tisi_da_Garofalo_-_Meditation_of_St._Jerome_-_1520-25.jpg)
У агульнай хрысціянскай традыцыі здаўна існавала практыка роздумаў пасля настаўленняў і чытання Святога Пісання. У сярэднявеччы сярод рымска-каталіцкіх манахаў яна набыла назву медытацыя. Так, у адным з найбольш ранніх трактатаў «Scala Claustralium», дзе было ўжыта гэтае слова, картэзіянскі манах Гіга II (XII ст.) вызначаў яго як «стараннае даследаванне розуму, каб даведацца тое, што перш было ўтоена з-за жадання належнага майстэрства»[4]. Фама Аквінскі быў прыхільнікам глыбокай медытацыі, калі разважанне ахоплівала розныя рэчы[5]. Тэрэза Авільская (1515 — 1582 гг.) лічыла медытацыю сродкам для спасціжэння хрысціянскага вучэння. Яна пісала[6]:
Вы ведаеце, што адна справа — аргументаваць, а іншая справа для напамінку ставіць пэўныя ісціны перад розумам. Магчыма, вы мяне не разумееце; магчыма, я не магу выказаць сваю думку правільна, але я зраблю ўсё магчымае. Выкарыстанне разумення такім чынам — гэта тое, што я называю медытацыяй.
Медытацыя разглядалася як асобная практыка, адрозная ад малітвы. Такім жа чынам яна разумееца ў сучасным праваслаўі[7]. Тым не меней, у праваслаўнай традыцыі адзінага слова для вызначэння медытацыі не існавала. Лічыцца, што яно магло замяняцца на іншыя словы накшталт «павучэнне» ці «богадуманне»[8].
Медытацыя з’яўлялася важнай часткай духоўных практыкаванняў І. Лаёлы (1491 — 1556 гг.)[9], заснавальніка ордэна езуітаў. У XVI ст., калі езуіты накіраваліся з місіянерскімі намерамі ў краіны Паўднёвай і Усходняй Азіі, яны распаўсюджвалі веды пра медытацыю сярод мясцовых насельнікаў, што прымалі хрысціянства. Але тут яны сутыкнуліся з іншай традыцыяй, заснаванай на старажытнай індыйскай практыцы дх’яна, і, нягледзячы на добрае разуменне яе адрозненняў ад хрысціянскіх традыцый, інтэрпрэтавалі яе як медытацыю. У прыватнасці, езуіцкія пісьменнікі паведамлялі аб важнасці медытацыі ў японскім будызме[10].
Ні ў XVI ст., ні ў пазнейшую пару хрысціянскія тэолагі не атаяснялі хрысціянскую медытацыю з усходнімі практыкамі. У 1989 г. у «Лісце да біскупаў Каталіцкай Царквы пра некаторыя аспекты хрысціянскай медытацыі»[11] дыкастэрыя дактрыны веры Рымскай Курыі падкрэслівала істотныя адрозненні паміж дзвюмя традыцыямі. Тым не меней, існуе меркаванне, што тэхнікі, падобныя на ўсходнія практыкі, маюць прамое дачыненне да хрысціянства. Так, Мірча Эліядэ і шэраг іншых аўтараў адзначалі падабенствы малітвы ў праваслаўным ісіхазме і буддысцкай медытацыі[12][13][14]. За ўзаемасувязь рэлігійных традыцый, у тым ліку практыку хрысціянскай і ўсходніх форм медытацыі ў XX ст. выступалі каталіцкія манахі Томас Мертан, Беда Грыфітс, Анры Ле Со.
Індуізм
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Early_morning_on_a_Ghat_in_Varanasi.jpg/220px-Early_morning_on_a_Ghat_in_Varanasi.jpg)
Усходнія практыкі медытацыі бяруць пачатак у старажытнай Індыі. У «Упанішадах» і «Махабхараце» ўзгадваецца дх’яна — адна са ступеняў дасягнення дасканаласці. У «Махабхараце» яна апісана як ачышчэнне розуму, канцэнтрацыя, кантроль думак і дзеянняў у сядзячай позе[15]. Патанджалі, містык канца 1 тысячагоддзя да н. э., уключыў стан дх’яны ў 8 паслядоўных станаў, якіх дасягае ёг. У ёзе яму папярэднічае стан дхарана (аднанакіраваная ўвага)[16]. Пасля дх’яна можа быць дасягнуты найвышэйшы стан самадхі, калі ёг пакідае матэрыяльны свет і далучаецца да вечнага[17]. Такім чынам, у раннім індуізме медытацыя атаесамлялася з практыкаваннямі адносна невялікага кола пустэльнікаў, прыхільнікаў ёгі.
У другой палове XIX ст. з папулярнасцю неаіндуісцкага руху многія рэлігійныя практыкі, якія раней успрымаліся як прыналежныя адмысловым групам, атрымалі болей шырокае распаўсюджванне. Адным з адэптаў такога падыходу быў бенгалец Свамі Вівекананда (1863 — 1902 гг.). Ён імкнуўся прымірыць розныя методыкі медытацыі, што склаліся за шмат стагоддзяў у розных напрамках ёгі, і таму пісаў[18]:
...аб'екты медытацыі ніколі не могуць быць аднолькавымі для ўсіх людзей. Людзі абвяшчалі і прапаведавалі іншым толькі тыя вонкавыя аб'екты, за якія яны трымаліся, каб удасканальвацца ў медытацыі. Забыўшыся пасля пра тое, што гэтыя прадметы былі сродкам дасягнення дасканалага разумовага спакою, людзі ўзнімалі іх вышэй за ўсё астатняе.
У 1893 — 1895 гг. ён наведаў з лекцыямі ЗША і Вялікабрытанію. У 1896 г. у Нью-Ёрку была выдадзена яго кніга «Раджаёга», якая аказала вялікі ўплыў на фарміраванне заходняга ўспрымання ёгі і злучаных з ёю практык[19]. У 1930-я гг. індуісцкія методыкі медытацыі вывучаў Карл Густаў Юнг[20].
У далейшыя гады практыкі медытацыі не толькі пашыраліся сярод вернікаў і аматараў ёгі, аднак і ўдасканальваліся. Напрыклад, так званая «трансцэндэнтальная медытацыя», распрацаваная Махарышы Махешам Ёгі ў 1950-х гг., уключала прыёмы «маўклівых мантр», запазычаныя ў будызме. Яны прызначаліся для кожнага верніка, а не толькі пустэльнікаў. У 1967 г. яго паслядоўнікамі сталі члены брытанскай групы «The Beatles». Джордж Харысан тлумачыў падыход да медытацыі наступным чынам[21]:
У любым выпадку, энергія ва ўтоеным выглядзе прысутнічае кожны дзень. Такім чынам, медытацыя — гэта проста натуральны працэс кантакту з ёю. Такім чынам, калі мы робім гэта штодзень, то даем сабе шанец увайсці ў кантакт з энергіяй і даць яе сабе крыху больш. Такім чынам, вы можаце рабіць усё, што звычайна робіце, можа быць, толькі з крыху большым шчасцем.
Наведванне ў 1968 г. чальцамі «The Beatles» ашрама Махарышы Махеша Ёгі ва Утаракхандзе спарадзіла новую хвалю цікавасці да індуісцкай медытацыі ў заходніх краінах і ў самой Індыі. У нашы дні даступныя тэхнікі медытацыі практыкуюцца прадстаўнікамі розных напрамкаў індуізму.
Джайнізм
[правіць | правіць зыходнік]Тлумачальнікі джайнскай тэалогіі па-рознаму разглядаюць карані медытацыі сярод прыхільнікаў гэтай рэлігіі. Адныя лічаць, што джайнізм першапачаткова быў болей засяроджаны на аскезе і ўтаймаванні патрабаванняў цела і толькі пазней запазычыў медытацыю з ёгі[22]. Іншыя ўзгадваюць практыку медытацыі Махавіры, заснавальніка джайнізму[23]. У джайнізме медытацыя — частка рытуалаў шыкшаўрата (цялесных абмежаванняў). Яе мэта не ў рэлаксацыі і не ў прасвятленні, а ў спыненні кармічных прыхільнасцей і дзейнасці. Кароткія медытацыі з выкарыстаннем дыхальных методык асабліва характэрны для джайнскіх манахаў. Свецкія асобы могуць практыкаваць медытацыю на добраахвотных пачатках.
Будызм
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Japanese_buddhist_monk_by_Arashiyama_cut.jpg/220px-Japanese_buddhist_monk_by_Arashiyama_cut.jpg)
Будысцкая традыцыя медытацыі першапачаткова фарміравалася на аснове папярэдняй практыкі брахманаў і ўжо ў ранні перыяд свайго існавання аказвала адваротны ўплыў[24]. У ранніх будысцкіх тэкстах медытацыя разглядалася як важная практыка, але яна тычылася толькі той часткі вернікаў, што абіралі пустэльніцтва. Ёй папярэднічала адмова ад 5 перашкод (імкнення да сусвету, нядобразычлівасці, злосці, неспакою, сумневаў) і дробных грахоў падчас адзіноты. Дх’янай звалася толькі першая стадыя медытацыі, якая суправаджалася роздумамі. Падчас другой стадыі пустэльник дасягаў «унутранай цішыні», калі розум «аб’ядноўваўся» без роздумаў з задавальненнем[25]. Вынікам медытацыі павінны былі стаць разуменне сутнасці ўсяго і, ў рэшце рэшт, — вызваленне.
З самога пачатку ў будызме развіваліся розныя прыёмы. Так, у размове пра 4 асновы ўважлівасці Буда вылучаў медытацыю седзячы, стоячы, лежачы, падчас хады[26]. Вядома, што ён дасягнуў прасвятлення бодхі, седзячы пад дрэвам. Але, паводле падання, на працягу трэцяга тыдня пасля прасвятлення ён стварыў залаты мост у паветры і практыкаваў медытацыю ў руху. Традыцыя чарагавання медытацыі седзячы і падчас хады захавалася і асабліва шырока прадстаўлена ў найстарэйшай будысцкай школе Тхеравада, дзе медытацыя саматха, што ўяўляе канцэнтрацыю на адным аб’екце, толькі дапаўняе медытацыю віпасана, накіраваную на ўсведамленне вышэйшай рэчаіснасці[27]. Падчас хады вернік засяроджвае ўвагу на самім гэтым дзеянні. У некаторых выпадках такая форма канцэнтрацыі ўспрымаецца прасцей, чым пры іншых паставах.
У ваджраяне канцэнтрацыя ўвагі разглядаецца як частка агульнай медытатыўнай практыкі, хаця не лічыцца абавязковай. У тыбецкім будызме асабліва важную ролю мае канцэнтрацыя з дапамогай візуалізацыі, яна спалучаецца з разумовымі практыкаваннямі, кантролем дыхання, вымаўленнем мантр і іншымі прыёмамі, што, як паказваюць навуковыя даследаванні[28], садзейнічае розным псіхафізіялагічным зменам станоўчага характару.
Асаблівую ролю медытацыя адыгрывае ў дзэн. Сама назва гэтага напрамку паходзіць ад слова «дх’яна». Дзэн накіраваны да таго, што адбываецца ў дадзены канкрэтны момант. Вернік або манах павінны ўсвядоміць злучнасць навакольнага свету, часткай якога з’яўляецца чалавек. Такое ўсведамленне адбываецца выпадкова. Медытацыя дапамагае сканцэнтраваць увагу і перажыць выпадковасць. Яна можа практыкавацца падчас выканання звычайных спраў, у тым ліку працы, але болей пашырана форма сядзячай медытацыі дза-дзэн, што прадугледжвае прыстасоўванне да свайго цела, дыхання і розуму[29]. Падрыхтоўка цела ўключае шырокі комплекс дзеянняў ад пэўнай дыеты да адмовы ад шкодных звычак, але галоўнымі застаецца прыстасаванне да сядзячых пастаў лотаса і паўлотаса. Рэгуляванне дыхання робіць яго роўным, павольным і рытмічным, што непасрэдна ўздзейнічае на эмоцыі і такім чынам рыхтуе да глыбокай медытацыі. У практыцы дза-дзэн прыкладна вылучаюць асобныя этапы засяроджвання, непасрэдна медытацыі і паглыблення. Актыўнасць разумовай дзейнасці перарываецца, замест гэтага прыходзіць адчуванне свядомасці.
Псіхатэрапія
[правіць | правіць зыходнік]Эксперыментальныя навуковыя даследаванні ўздзеяння медытацыі на фізіялогію і псіхіку чалавека пачаліся ў 1970-х гг. Яны прадэманстравалі, што некаторыя станоўчыя эфекты накшталт зменаў сардэчнага рытму і зніжэння крывянага ціску захоўваюцца толькі пры працяглых практыкаваннях і губляюцца пасля іх спынення. Працілеглыя вынікі былі дасягнуты падчас даследавання ўздзеяння медытацыі на творчыя здольнасці. Было вызначана, што фізіялагічная расслабленасць і сістэматычная дэсенсібілізацыя, дасягнутыя дзякуючы медытацыі, садзейнічаюць памяншэнню пачуцця трывогі і стрэсавага стану, вызваленню ад прыгнечаных несвядомых думак, эмоцый і вобразаў, зменам звыклых шаблонаў думак і паводзінаў, адчуванню адзінства з сусветам, любові і спачування[30]. Гэта садзейнічала запазычванню медытатыўных практык у метадычны арсенал псіхатэрапеўтаў.
У сучаснай псіхатэрапіі ўжываюцца розныя прыёмы медытацыі, скіраваныя пераважна на дыхальныя практыкаванні, фізічныя практыкаванні для паслаблення цела, унутраную канцэнтрацыю, кіруемае ўяўленне з дапамогай слоў або музыкі. Асобна стаіць так званая «медытацыя цішыні», якая не патрабуе ніякіх высілкаў, але дазваляе розуму адпачыць[31].
Крытыкі выкарыстання медытацыі ў псіхатэрапіі заўважаюць малую даследавальнасць яе адмоўных наступстаў, хаця яны існуюць. Так, у інтэрнэт-апытанні 342 чалавек у 2017 г. 25,4% з іх паведамілі пра адмоўны вопыт, у тым ліку адмоўныя эмоцыі, боль, дэперсаналізацыю і іншае. 5,7% былі вымушаны звярнуцца за дапамогай да медыкаў[32]. Вядомы таксама медыцынскія апісанні псіхозаў, выкліканых медытацыяй[33].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Nash JD, Newberg A, Awasthi B. Toward a unifying taxonomy and definition for meditation. Front Psychol. 2013 Nov 20;4:806
- ↑ Cortland J Dahl, Antoine Lutz, Richard J Davidson Reconstructing and deconstructing the self: cognitive mechanisms in meditation practice. Trends Cogn Sci. 2015 Sep;19(9):515-23
- ↑ Matko K, Sedlmeier P. What Is Meditation? Proposing an Empirically Derived Classification System. Front Psychol. 2019 Oct 15;10:2276
- ↑ GUIGO II ON CONTEMPLATION THE LADDER OF FOUR RUNGS
- ↑ St. Thomas Aquinas’ 4 Ways to Grow in Wisdom: Part 4
- ↑ Saint Teresa, The Interior Castle; or The Mansions — London: Thomas Baker, 1921 — P. 223
- ↑ The Orthodox Faith — Volume IV — Spirituality — Meditation
- ↑ Медитируют ли христиане?
- ↑ What Are the Spiritual Exercises?
- ↑ Linda Zampol D’ORTIA, Lucia DOLCE, Ana Fernandes PINTO Saints, Sects, and (Holy) Sites: The Jesuit Mapping of Japanese Buddhism (Sixteenth Century)
- ↑ Letter to the bishops of the Catholic Church on some aspects of Christian meditation 1989.
- ↑ Claudia Guggenbühl Mircea Eliade and Surendranath Dasgupta. The History of their Encounter
- ↑ Mitchell B., Liester. "Hesychasm: A Christian Path of Transcendence." Quest 89.2 MARCH—APRIL 2000): 54—59, 65(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 снежня 2022. Праверана 1 снежня 2022.
- ↑ Papademetriou, George C. "The Enlightenment of Zen Buddhism and the Hesychastic Vision of the Divine Light." Journal of Ecumenical Studies, vol. 50 no. 1, 2015, p. 57—65
- ↑ Бхагаватгіта 6:11—14
- ↑ Srinivasan T. M. From meditation to dhyana. Int J Yoga. 2013 Jan-Jun; 6(1): 1–3
- ↑ Tayyaba Razzaq An Analytical Comparison of Meditation Between Hinduism & Buddhism(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 снежня 2022. Праверана 12 снежня 2022.
- ↑ Swami Vivekananda on Guidelines for Meditation
- ↑ Yoga: How did it conquer the world and what's changed?
- ↑ Harold Coward Mysticism in the Analytical Psychology of Carl Jung and the Yoga Psychology of Patañjali: A Comparative Study. Philosophy East and West, Vol. 29, No. 3, (Jul., 1979), pp. 323-336
- ↑ How The Beatles learned Transcendental Meditation — and what they thought about it(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 снежня 2022. Праверана 14 снежня 2022.
- ↑ Prem Suman Jain Concept and Stages of Meditation in Jainism
- ↑ Is There a Tradition of Meditation in Jainism
- ↑ Wynne, A. 2007, pp. 24–26.
- ↑ Johannes Bronkhorst Early Buddhist meditation
- ↑ Ari Ubeysekara Walking Meditation in Theravada Buddhism
- ↑ What Exactly Is Vipassana Meditation?
- ↑ Hankey A. Studies of advanced stages of meditation in the tibetan buddhist and vedic traditions. I: a comparison of general changes. Evid Based Complement Alternat Med. 2006 Dec;3(4):513-21
- ↑ Japanese Zen Buddhist Philosophy
- ↑ Dilwar Hussain and Braj Bhushan Psychology of Meditation and Health: Present Status and Future Directions
- ↑ What Is Meditation Therapy and What Are the Benefits?
- ↑ Ruth Baer, Catherine Crane, Edward Miller, Willem Kuyken, Doing no harm in mindfulness-based programs: Conceptual issues and empirical findings, Clinical Psychology Review, Volume 71, 2019, p. 101-114
- ↑ Sharma, P., Mahapatra, A., & Gupta, R. (2022). Meditation-induced psychosis: A narrative review and individual patient data analysis. Irish Journal of Psychological Medicine, 39(4), 391-397
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Дубянецкі Э. С. Медытацыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 253. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
- Letter to the bishops of the Catholic Church on some aspects of Christian meditation. — Vatican City, Washington: United States Catholic Conference, Office for Pub. and Promotion Services, 1989. — ISBN 1-55586-336-1.
- Tse-fu Kuan. Mindfulness in early Buddhism : new approaches through psychology and textual analysis of Pali, Chinese, and Sanskrit sources. — New York: Routledge, 2008. — ISBN 978-0-415-43737-0.
- Wynne, A. The origin of Buddhist mediation. — New York, London: Routledge, 2007. — ISBN 978-0-415-42387-8. Архівавана 14 красавіка 2021.