Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў
Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў | |
---|---|
руск.: Андрей Дмитриевич Сахаров | |
![]() | |
Дата нараджэння | 21 мая 1921[1][2][…] |
Месца нараджэння |
|
Дата смерці | 14 снежня 1989[2][3][…] (68 гадоў) |
Месца смерці | |
Месца пахавання | |
Грамадзянства | |
Бацька | Dmitri Ivanovich Sakharov[d] |
Маці | Yekaterina Sakharova[d] |
Жонка | Алена Георгіеўна Бонэр |
Род дзейнасці | фізік, праваабаронец, вучоны-ядзершчык |
Навуковая сфера | фізіка[4] |
Месца працы | |
Навуковая ступень | доктар фізіка-матэматычных навук |
Навуковае званне | |
Альма-матар |
|
Навуковы кіраўнік | Ігар Яўгенавіч Там[5] |
Вядомыя вучні | Vladimir Lebedev[d] |
Член у | |
Прэміі | |
Узнагароды |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() Гуманіст года[d] (1980) медаль Эліята Крэсана[d] (1985) Akademiepenning[d] (1989) прэмія Хайнца Р. Пейгелса ў галіне правоў чалавека для вучоных[d] (1979) прэмія Томала[d] (1984) ганаровы доктар Брусельскага вольнага ўніверсітэта[d] (1985) Q126373749? (26 верасня 1989) |
Сайт | sakharov.space |
![]() | |
![]() |
Андрэй Дзмітрыевіч Са́хараў (руск.: Андре́й Дми́триевич Са́харов; 21 мая 1921, Масква — 14 снежня 1989) — савецкі фізік, праваабаронца і палітычны дзеяч.
Біяграфія
[правіць | правіць зыходнік]Нарадзіўся ў сям'і выкладчыка фізікі і хатняй гаспадыні. Пачатковую адукацыю атрымаў дома, у школу пайшоў з сёмага класа. У 1938 паступіў у Маскоўскі дзяржаўны універсітэт. У 1942 скончыў універсітэт і пачаў працу на абаронных заводах. У 1944 паступіў у аспірантуру Фізічнага інстытута Акадэміі навук СССР, з 1947 — кандыдат фізіка-матэматычных навук.
З 1948 займаўся распрацоўкай тэрмаядзернай зброі. Доктар фізіка-матэматычных навук, правадзейны член АН СССР (1953). Адзін з стваральнікаў вадароднай бомбы. Лаўрэат Сталінскай прэміі (1953), Ленінскай прэміі (1956), тройчы Герой Сацыялістычнай працы (1954, 1956, 1962).
З канца 1960-х выступаў за забарону выпрабаванняў ядзернай зброі, як праваабаронца. У 1970 стаў адным з заснавальнікаў маскоўскага «Камітэта правоў чалавека ў СССР». Быў уганараваны Нобелеўскай прэміяй міру ў 1975 (яго не выпусцілі з СССР на атрыманне прэміі). У сваёй Нобелеўскай лекцыі А. Сахараў занёс СССР (разам з КНР) у катэгорыю таталітарных імперый, пералічыў вядомых яму савецкіх палітзняволеных 1970-х гадоў[7].
У студзені 1980, пасля пратэстаў супраць уводу савецкіх войскаў у Афганістан, А. Сахараў быў сасланы ў горад Горкі. Указам Прэзідыума ВС СССР яго пазбавілі ганаровых званняў і прэмій. Вызвалены з ссылкі ў снежні 1986, пасля тэлефоннай размовы з М. Гарбачовым.
Вярнуўся ў Маскву, працягнуў навуковую і праваабарончую дзейнасць разам з жонкай Аленай Бонэр. У 1988 выязджаў за мяжу, дзе адбыліся яго сустрэчы з шэрагам лідараў краін Еўропы і ЗША. У 1989 абраны народным дэпутатам СССР, далучыўся да Міжрэгіянальнай дэпутацкай групы і стаў адным з яе сустаршыняў. Не раз выступаў з трыбуны І і ІІ З'ездаў народных дэпутатаў СССР, чым нярэдка выклікаў хвалі крытыкі з боку іншых дэпутатаў. Быў аўтарам праекта Канстытуцыі Саюза савецкіх рэспублік Еўропы і Азіі, адным з ініцыятараў кампаніі за адмену 6-га артыкула Канстытуцыі СССР (у названым артыкуле зацвярджалася кіраўнічая роля КПСС, яго адмена адбылася пасля смерці А. Сахарава, у 1990)[8].
Памяць
[правіць | правіць зыходнік]З 1988 Еўрапейскі парламент штогод вызначае лаўрэатаў Сахараўскай прэміі «За свабоду думкі» (Sakharov Prize for Freedom of Thought). Тройчы яе атрымлівалі прадстаўнікі Беларусі (2004, 2006, 2020).
У 1990 імем Сахарава быў названы праспект у Маскве. У тым жа годзе ў Ізраілі (на заходнім уездзе ў Іерусалім) з'явіліся «Сады Сахарава»[7]. Вуліцы, плошчы, паркі імя Сахарава ёсць таксама ў шэрагу іншых гарадоў свету.
У 1991 паштовая марка з выявай А. Сахарава была выпушчана ў СССР, у 2011 — у Кот-д'Івуары.
У 1992 у Мінску пры БДУ быў заснаваны Міжнародны вышэйшы каледж па радыяэкалогіі імя А. Д. Сахарава (цяперашняя назва — Міжнародны дзяржаўны экалагічны інстытут імя А. Д. Сахарава)[9]. З 2000 гэтая ўстанова праводзіць навуковыя канферэнцыі — «Сахараўскія чытанні».
У 2021 Банк Расіі выпусціў юбілейную манету да 100-годдзя з дня нараджэння Сахарава[10].
Зноскі
- ↑ а б Сахаров Андрей Дмитриевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1976. — Т. 23 : Сафлор — Соан. — С. 13. Праверана 28 верасня 2015.
- ↑ а б Cochran T. B., Norris R. S. Andrey Dmitriyevich Sakharov // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
- ↑ Andrei Dmitrijewitsch Sacharow // Brockhaus Enzyklopädie Праверана 9 кастрычніка 2017.
- ↑ а б Library of Congress Authorities — Library of Congress. Праверана 5 ліпеня 2021.
- ↑ Матэматычная генеалогія — 1997. Праверана 22 жніўня 2018.
- ↑ а б NNDB — 2002.
- ↑ а б https://belisrael.info/?p=27886
- ↑ https://ria.ru/20100314/213855855.html
- ↑ http://www.iseu.bsu.by/institut/istoriya/eto-nasha-istoriya/ Архівавана 6 мая 2017.
- ↑ https://cbr.ru/press/pr/?file=20042021_131439coin.htm
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]![]() |
Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў у Вікіцытатніку |
---|---|
![]() |
Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў на Вікісховішчы |
- Нарадзіліся 21 мая
- Нарадзіліся ў 1921 годзе
- Нарадзіліся ў Маскве
- Памерлі 14 снежня
- Памерлі ў 1989 годзе
- Памерлі ў Маскве
- Пахаваныя на Вастракоўскіх могілках
- Дактары фізіка-матэматычных навук
- Правадзейныя члены АН СССР
- Выпускнікі фізічнага факультэта МДУ
- Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
- Члены РАН
- Члены АН СССР
- Члены Французскай акадэміі навук
- Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук
- Члены Амерыканскага філасофскага таварыства
- Лаўрэаты Сталінскай прэміі I ступені
- Лаўрэаты Ленінскай прэміі
- Героі Сацыялістычнай Працы
- Кавалеры ордэна Леніна
- Узнагароджаныя медалём «Трыццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
- Узнагароджаныя медалём «Сорак гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
- Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
- Узнагароджаныя медалём «Ветэран працы»
- Узнагароджаныя медалём «За асваенне цалінных зямель»
- Узнагароджаныя медалём «У памяць 800-годдзя Масквы»
- Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Крыжа Віціса
- Лаўрэаты Сталінскай прэміі
- Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
- Члены Амерыканскага фізічнага таварыства
- Асобы
- Вучоныя паводле алфавіта
- Вучоныя СССР