Футбол
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Football_in_Bloomington%2C_Indiana%2C_1995.jpg/270px-Football_in_Bloomington%2C_Indiana%2C_1995.jpg)
Футбо́л, або но́жны шпурля́к[1] (па-ангельску: Football, літаральна нажны мяч) — найбольш папулярны[2][3][4][5] ў сьвеце від спорту. У футбол гуляюць дзьве каманды па адзінаццаць гульцоў з кожнага боку, якія спрабуюць патрапіць сфэрычным мячом у браму суперніка (забіць гол). Перамагае тая зь дзьвюх камандаў, якая заб’е болей галоў. Асобная гульня ў футбол завецца матчам. У футбол гуляюць каля 250 мільёнаў гульцоў у больш чым 200 краінах сьвету, што робіць яго самым папулярным відам спорту ў сьвеце. Гульня вядзецца на прамавугольным поле. Паводле правілаў гуляць дазволена любой часткай цела, акрамя рук.
Брамнікі зьяўляюцца адзінымі гульцамі, якім дазволена кранацца мяча рукамі ці браць яго у рукі ў той час калі ён знаходзіцца ў гульні і толькі ў сваёй штрафной плошчы. Палявыя гульцы ў асноўным выкарыстоўваюць ногі, каб ударыць або перадаць мяч, але могуць выкарыстоўваць сваю галаву ці тулава каб прабіць па мячу ці аддаць перадачу.
У залежнасьці ад рэгламэнту футбольнага спаборніцтва гульня можа скончыцца нічыёй, калі дзьве каманды забілі аднолькавую колькасьць мячоў ці ня здолелі правесьці гол у браму суперніка, ці для выяўленьня пераможца гульня пераходзіць у дадатковы час ці сэрыю пэнальці. Першыя правілы гульні былі складзены ў Ангельшчыне Футбольнай асацыяцыяй у 1863 годзе. Футболам на сёньня рэгулюе міжнародная арганізацыя ФІФА, якая ў прыватнасьці арганізуе чэмпіянат сьвету раз на чатыры гады[6]. Таксама існуе вялікая колькасьці рэгіянальных і нацыянальных фэдэрацыяў, якія таксама ладзяць свае турніры.
Правілы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Правілы футбола рэгулююцца FIFA. На цяперашні момант дзейнічаюць правілы з 17 пунктаў і колькасных дадаткаў. Дакладныя правілы, якія дзейнічаюць на сёньняшні дзень, можна знайсьці на сайце FIFA[7]. Распрацоўкай правілаў і дадаткаў займаецца IFAB.
Асноўныя правілы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Каманды-суперніцы складаюцца зь ня болей чым 11 гульцоў, зь якіх 10 — палявыя і 1 — брамнік. У часе матча кожная каманда можа замяніць да трох гульцоў, прычым гульцы, якіх замянілі, больш ня могуць выйсьці на поле. Матч ня можа пачацца або працягвацца, калі ў якой-небудзь камандзе меней за 7 гульцоў.
Поле — прастакутнае (даўжыня: ад 100 да 110 м; шырыня: ад 64 да 75 м), падзеленае ўпоперак на дзьве роўныя часткі. У супрацьлеглых канцах поля знаходзяцца брамкі камандаў (шырыня: 7.32 м, вышыня: 2.44 м). На полі таксама разьмячаюцца штрафныя пляцоўкі каля брамак і круг у цэнтры поля. У часе гульні мяч павінен заставацца ў плошчы поля.
Гуляюць скураным (альбо з падобнага матэрыялу) мячом сфэрычнай формы, дыямэтрам ад 68 да 70 см, вагой ад 410 да 450 г.
Матч вядзе рэфэры, рашэньні якога зьяўляюцца канчатковымі ў час гульні. Яму дапамагаюць памочнікі рэфэры, якія сочаць за афсайдамі, за тым, калі мяч пакідае поле, за тым, ці быў забіты гол і інш.
Матч доўжыцца намінальна два пэрыяды па 45 хвілін, да якіх рэфэры можа дадаць дадатковы час (у выпадку заўважных спыненьняў гульні на працягу асноўнага часу). Пэрыяды падзяляе 15-хвілінны перапынак.
Трапленьне мяча ў плошчу брамкі лічыцца голам.
Брамнік мае права лавіць мяч у рукі у сваёй штрафной пляцоўцы. Астатнія гульцы і брамнік па-за межамі штрафной пляцоўцы ня маюць права датыкацца мяча рукамі.
Гульцы ня маюць права адбіраць мяч з выкарыстаньнем сілавых прыёмаў. У выніку, калі гулец парушае правілы па-за межамі сваёй штрафной пляцоўкі, пацярпелая каманда атрымлівае права на штрафны ўдар. У выніку парушэньня ў штрафной, пацярпелая каманда атрымлівае права на пэнальці (асобны ўдар з адлегласьці ў 11 мэтраў у брамку, якую абараняе толькі брамнік). За парушэньні рэфэры можа вынесьці папярэджаньне (жоўтая картка), альбо выдаліць гульца (чырвоная картка). Дзьве жоўтыя карткі аўтаматычна выклікаюць выдаленьне.
Лічыцца, што гулец знаходзіцца ў афсайдзе (па-за гульнёй), калі бліжэй да рамкі суперніка за яго толькі адзін гулец супрацьлеглай каманды. Калі адзін з гульцоў перадае мяч (робіць пас) гульцу сваёй каманды, які знаходзіцца ў афсайдзе, гэта лічыцца парушэньнем.
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Гульня, у якой мяч б’юць нагамі, існавала ў многіх краінах на працягу ўсёй гісторыі. Паводле дадзеных ФІФА, самыя раньнія формы гульні, для якой існуюць навуковыя доказы практыкаваліся пачынаючы з 2 і 3 стагодзьдзяў да нашай эры ў Кітаі[8]. Сучасныя правілі футбольнай асацыяцыі заснаваныя на правілох гульні ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя, падчас намаганьняў па стандартызацыі самых розных формаў футболу, у які гулялі ў дзяржаўных школах Ангельшчыны. Гісторыя футбола ў Ангельшчыне ўзыходзіць з VIII стагодзьдзя[9].
Кембрыдзкія правілы, якія былі складзены ў Кембрыдзкім унівэрсытэце ў 1848 годзе, былі асабліва ўплывовымі ў разьвіцьці гульні, у тым ліку яны зрабілі значны ўплыў на стварэньне правілаў футбольных асацыяцыяў.
У 1863 годзе ў Лёндане была створаная першая футбольная арганізацыя — FA (Футбольная асацыяцыя).
У 1904 годзе ў Парыжы была створаная Міжнародная футбольная асацыяцыя FIFA.
Разнастайнасьці футболу ў Беларусі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Існуе шэраг разнастайнасьцяў футболу, што былі распаўсюджаны ў сьвеце. Такія гульні былі ў Кітаі, у Старажытных Грэцыі ды Рыме, у Сярэднявечнай Італіі. І тое — ня дзіўна, бо для праводжаньня гульні шмат падручных рэчаў ня трэба (мяч, поле, брама, сетка)[10].
Так, дзе-нідзе, амаль па ўсёй тэрыторыі Заходняе Беларусі, аддаўна гулялі ў «кілёду»[11]. Мяч («кіля», ці таксама «кіля») рабілі скураным, у сярэдзіну шчыльна клалі салому ды іншае сухое траўе.
У памежжы Беларусі, Украіны ды Польшчы, на Берасьцейшчыне, была яшчэ адна гульня, падобная да «кілёды» — «жада» (джада)[12]. Розьніца — толькі адна брама на абедзьве каманды, дзе стаялі абодва брамнікі (брамцы — ад «брамец»), якія ажно маглі перахопліваці колі («коля» — круглы скураны мяч), каб атрымаці «дату» («дата» — нібы паўгол), а тры даты — гэта «жада», альбо «джада» (сапраўдны гол). Хаця дадзеную гульню можна аднесьці й да падабенства з рэгбі, бо, на самой справе, гулялі таксама руччам (проста загадзя дамаўляліся, якім будзе спаборніцтва між «вальгамі» («вальга» — каманда гульцоў)[13].
Варыянты
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У аматарскім ці дваравым футболе могуць ня дзейнічаць некаторыя правілы (напрыклад, можа быць меншая колькасьць гульцоў, абмежаваньні на поле і інш.).
Таксама існуюць такія папулярныя варыянты з сваімі правіламі, як футзал (футбол у памяшканьні) і пляжны футбол. У Беларусі з дапамогай апэратара мабільнай сувязі velcom прапагандуецца трохбаковы футбол.
Значнымі тэмпамі разьвіваецца жаночы футбол.
Спаборніцтвы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Самым значным спаборніцтвам па футболе зьяўляецца чэмпіянат сьвету, які арганізуе FIFA. Ён праводзіцца кожныя 4 гады.
У Эўропе cамым значным спаборніцтвам зьяўляецца чэмпіянат Эўропы, які UEFA праводзіць кожныя 4 гады.
Самым значным клюбным спаборніцтвам лічыцца Ліга чэмпіёнаў, якая праводзіцца штогод сярод клюбаў арганізацыяў UEFA.
Глядзіце таксама
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Арганізацыі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ФІФА (FIFA) — Сусьветная асацыяцыя па футболе
- УЭФА (UEFA) — Эўрапейская асацыяцыя па футболе
- КОНМЭБОЛ (CONMEBOL) — Паўднёваамэрыканская асацыяцыя па футболе
- КОНКАКАФ (CONCACAF) — Паўночнаамэрыканская асацыяцыя па футболе
- АФК (AFC) — Азіяцкая асацыяцыя па футболе
- КАФ (CAF) — Афрыканская асацыяцыя па футболе
- АФК (OFC) — Асацыяцыя па футболе Аўстраліі і Акіяніі
- ФА (FA) — Футбольная асацыяцыя Вялікабрытаніі
Каманды
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Беларускі футбол
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Беларуская фэдэрацыя футболу
- Чэмпіянат Беларусі па футболе
- Кубак Беларусі па футболе
- Зборная Беларусі па футболе
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ https://twitter.com/paczvarny/status/1645412545333739520/photo/1
- ^ "Overview of Soccer". Encyclopædia Britannica.
- ^ Guttman, Allen (1993). "The Diffusion of Sports and the Problem of Cultural Imperialism".
- ^ Dunning, Eric (1999). "The development of soccer as a world game". Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation.
- ^ Mueller, Frederick; Cantu; Van Camp, Steven (1996). "Team Sports". Catastrophic Injuries in High School and College Sports. Champaign: Human Kinetics. p. 57. ISBN 0-87322-674-7.
- ^ 2002 FIFA World Cup TV Coverage. FIFA.
- ^ [Regulations of the game https://web.archive.org/web/20070507040050/http://www.fifa.com/en/regulations/index.html]. FIFA.com
- ^ "History of Football". FIFA.
- ^ "History of Football — Britain, the home of Football". FIFA.
- ^ Резников Алексей. Александрова Лидия. Словарь спортивной терминологии якутского языка в сравнении с подобной лексикой русского языка. Пособие учителям физической культуры (физкультуры) в средних общеобразовательных школах Якутской АССР. Якутск, 1987 - / на расейскае мове / - стар. 59 (артыкул "Футбол")
- ^ Каршун Мікола. Ігрышчы й забавы беларускага народу. Вільня, 1937
- ^ Радкоўскі Мацей. Ліцьвіны-беларусцы ды іхні быт. Вільня, 1939
- ^ Каршун Мікола. Ігрышчы й забавы беларускага народу. Вільня, 1937 - стар. 112 (частка ІV: Агульнае назоўе (слоўнічак))