Карэлічы
Карэлічы лац. Kareličy | |||||
Панарама мястэчка | |||||
| |||||
Першыя згадкі: | 1395 | ||||
Магдэбурскае права: | XVII стагодзьдзе (?) | ||||
Краіна: | Беларусь | ||||
Вобласьць: | Гарадзенская | ||||
Раён: | Карэліцкі | ||||
Вышыня: | 149 м н. у. м. | ||||
Насельніцтва: | 6443 чал. (2018)[1] | ||||
Часавы пас: | UTC+3 | ||||
Тэлефонны код: | +375 1596 | ||||
Паштовы індэкс: | 231432 | ||||
СААТА: | 4233551000 | ||||
Нумарны знак: | 4 | ||||
Геаграфічныя каардынаты: | 53°33′59″ пн. ш. 26°8′33″ у. д. / 53.56639° пн. ш. 26.1425° у. д.Каардынаты: 53°33′59″ пн. ш. 26°8′33″ у. д. / 53.56639° пн. ш. 26.1425° у. д. | ||||
Карэлічы на мапе Беларусі ± ![]() ![]() Карэлічы | |||||
![]() |
Карэ́лічы — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Руце. Адміністрацыйны цэнтар Карэліцкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6443 чалавекі[1]. Знаходзяцца за 185 км на ўсход ад Горадні, на аўтамабільнай дарозе Наваградак — Менск.
Карэлічы — магдэбурскае мястэчка гістарычнай Наваградчыны, даўні цэнтар ткацкай вытворчасьці.
Назва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Асноўны артыкул: Кароль (імя)
Карал або Карэл (Carolus, Carellus) — імя германскага паходжаньня[2].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Вялікае Княства Літоўскае
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Першы пісьмовы ўпамін пра Карэлічы датуецца 1395 годам, калі сюды ўварваліся крыжакі. У XV стагодзьдзі Карэлічы былі дваром вялікіх князёў і ўваходзілі ў склад Наваградзкага павету. У 1505 годзе паселішча разрабавалі крымскія татары. Пад 1594 годам Карэлічы ўпамінаюцца як мястэчка, якое належала да шляхецкіх паселішчаў Наваградзкага ваяводзтва. У XVI стагодзьдзі паселішча перайшло ў валоданьне князёў Чартарыйскіх, у 2-й палове XVII стагодзьдзя — Радзівілаў.
На 1645 год у Карэлічах было 5 вуліцаў: Папоўская, Дворная, Крывая, Мастовая і Запольская. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе мястэчка спалілі маскоўскія захопнікі[3], пазьней — швэды.
У сярэдзіне XVII стагодзьдзя[3] вядомасьць Карэлічам прынесла ткацкая мануфактура мастацкіх вырабаў, якую заснаваў Міхал Казімер Радзівіл. Крыху пазьней тут пачала працу фабрыка вытворчасьці тканіны. Апрача тканіны, у мястэчку ткалі дываны, габэлены і паясы, якія ў пляне якасьці не саступалі нават Слуцкім паясам. Менавіта гэты гістарычны факт быў асновай для стварэньня сучаснага гербу Карэлічаў. На 1672 год у мястэчку было 83 двары, 6 вуліцаў, 2 млыны, карчма.
За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1706 годзе Карэлічы разрабавала швэдзкае войска. У 1730 годзе тут збудавалі драўляны сядзібна-паркавы комплекс — 2-павярховы палац, флігель і 2 брамы. Відаць, у сярэдзіне XVII стагодзьдзя паселішча атрымала мескія правы, бо ў інвэнтары пад 1757 годам упамінаецца ратуша[3]. У гэты час тут было 163 дамы, 28 крамаў.
Пад уладай Расейскай імпэрыі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Карэлічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Наваградзкага павету. З 1828 году мястэчка знаходзілася ў валоданьні Вітгенштэйнаў, пазьней перайшло да Путкамераў[4].
На 1883 год у Карэлічах было каля 100 двароў[5]. У пачатку ХХ стагодзьдзя тут было 1500 жыхароў, дзеялі царква і сынагога, працавалі пошта і тэлеграф[6].
У Першую сусьветную вайну праз Карэлічы праходзіла лінія фронту. У лютым 1918 году мястэчка занялі войскі Нямецкай імпэрыі.
- Старая графіка Карэлічаў
-
Плян мястэчка, 1855 г.
-
Плян мястэчка, 1859 г.
-
Праект касьцёла, каля 1935 г.
-
Карэліцкі гасьцінец. М. Пашынскі, да 1939 г.
Найноўшы час
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Карэлічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Карэліцкай воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР[7]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад Беларускай ССР[8]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Карэлічы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.
У 1939 годзе Карэлічы ўвайшлі ў склад БССР, дзе з 15 студзеня 1940 году былі ў складзе Валеўскага раёну, пераўтворанага 25 лістапада 1940 году ў Карэліцкі. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.
- Мястэчка на старых здымках
-
Царква, каля 1900 г.
-
Агульны выгляд, 1916 г.
-
Агульны выгляд, 1918 г.
-
Вуліца Паштовая, 1918 г.
-
Рынак, каля 1935 г.
-
Касьцёл, 1930-я гг.
-
Школа, 1930-я гг.
-
Сынагога, да 1939 г.
Насельніцтва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дэмаграфія
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ХIX стагодзьдзе: 1830 год — 484 муж., зь іх шляхты 2, духоўнага стану 1, мяшчанаў-юдэяў 137, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 340, жабракоў 4[9]; 1897 год — 2559 чал.
- ХX стагодзьдзе: 1921 год — 799 чал.; 1971 год — 3,7 тыс. чал.; 1997 год — 7,8 тыс. чал.[10]; 1998 год — 7,8 тыс. чал.[11]; 1999 год — 7,8 тыс. чал.
- ХXI стагодзьдзе: 2006 год — 7,3 тыс. чал.; 2007 год — 7,1 тыс. чал.; 2008 год — 6,9 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 6,8 тыс. чал.; 2009 год — 6854 чал.[12] (перапіс); 2015 год — 6631 чал.[13]; 2016 год — 6528 чал.[14]; 2017 год — 6518 чал.[15]; 2018 год — 6443 чал.[1]
Адукацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У Карэлічах працуюць сярэдняя і базавая школы, 2 дашкольныя ўстановы.
Мэдыцына
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.
Культура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дзеюць бібліятэка і дом культуры.
Забудова
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Вуліцы і пляцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Афіцыйная назва | Гістарычная назва |
1 траўня вуліца | Руціцкая вуліца[16] |
8 сакавіка вуліца | Наваградзкі тракт (частка) Заламанка вуліца (частка)[16][17] Віленская вуліца |
17 верасьня вуліца | Маставая вуліца[18][16] Высокая вуліца[17] |
17 верасьня плошча | Рынак пляц |
Арцюха вуліца | Броварная вуліца[16] |
Гагарына вуліца | Крывая вуліца[16] Новая вуліца[17] |
Паркавая вуліца | Плябанская вуліца[16] |
Прытыцкага вуліца | Запольская вуліца[16] |
Савецкая вуліца | Сярэдняя вуліца[18] Высокая вуліца[16] Паштовая вуліца[17] |
Фаменкі вуліца | Дворная вуліца[16] |
Царука вуліца | Млынавая вуліца[16] |
Школьная вуліца | Зашкольная вуліца[18] |
Эканоміка
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, ільнозавод.
Пералік прамысловых прадпрыемстваў Карэлічаў |
---|
|
Турыстычная інфармацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Інфраструктура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%8B._%D0%A6%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D0%B0.jpg/220px-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%8B._%D0%A6%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D0%B0.jpg)
Карэлічы — гістарычны цэнтар мастацкага ткацтва. Спыніцца можна ў местачковым гатэлі[19].
Славутасьці
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Бровар (1858)
- Касьцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі (1938)
- Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1877; мураўёўка)
- Парк і гаспадарчыя пабудовы (канец ХІХ ст.)
Страчаная спадчына
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Сядзіба Радзівілаў (XVII ст.)
Асобы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Андрэй Богуш (1925—2009) — фізык-тэарэтык
- Іцхак Кацэнэльсан (1886—1944) — жыдоўскі паэт, драматург і пэдагог
Галерэя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Краявіды мястэчка
-
Будынак былога бровара
-
Местачковая забудова
-
Раённая адміністрацыя
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. 359.
- ^ а б в ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 2. С. 67.
- ^ Шаблюк В. Карэлічы // ЭГБ. — Мн.: 1997 Т. 4. С. 135.
- ^ Jelski A. Korelicze // Słownik geograficzny... T. IV. — Warszawa, 1893. S. 401.
- ^ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
- ^ Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 4 т. Т. 4. — Мінск, 2018. С. 19.
- ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
- ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 413.
- ^ Шаблюк В. Карэлічы // ЭГБ. — Мн.: 1997 Т. 4. С. 134.
- ^ БЭ. — Мн.: 1999 Т. 8. С. 123.
- ^ Перепись населения — 2009. Гродненская область (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Статистический бюллетень «Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа».
- ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ а б в г д е ё ж з і Плян Карэлічаў 1855 году
- ^ а б в г Плян Карэлічаў 1859 году
- ^ а б в Сергачоў С. Горад сучасны і горад будучы (па інвентару Карэліч 1672 г.) // Архитектура: сборник научных трудов. — 2016. — Вып. 9. С. 84.
- ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8: Канто — Кулі. — 576 с. — ISBN 985-11-0144-3
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 788 с. — ISBN 985-11-0378-0
- Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4: Кадэты — Ляшчэня. — 432 с. — ISBN 985-11-0041-2
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]
|