Зэльва
Зэльва лац. Zelva | |||||
![]() Панарама мястэчка | |||||
| |||||
Першыя згадкі: | 1258 | ||||
Магдэбурскае права: | ?[1] | ||||
Краіна: | Беларусь | ||||
Вобласьць: | Гарадзенская | ||||
Раён: | Зэльвенскі | ||||
Плошча: |
| ||||
Вышыня: | 138 м н. у. м. | ||||
Насельніцтва: | 6678 чал. (2018)[2] | ||||
Часавы пас: | UTC+3 | ||||
Тэлефонны код: | +375 1564 | ||||
Паштовы індэкс: | 231940 | ||||
СААТА: | 4226551000 | ||||
Нумарны знак: | 4 | ||||
Геаграфічныя каардынаты: | 53°9′0″ пн. ш. 24°49′0″ у. д. / 53.15° пн. ш. 24.81667° у. д.Каардынаты: 53°9′0″ пн. ш. 24°49′0″ у. д. / 53.15° пн. ш. 24.81667° у. д. | ||||
Зэльва на мапе Беларусі ± ![]() ![]() Зэльва | |||||
![]() |
Зэ́льва — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Зальвянцы. Адміністрацыйны цэнтар Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6678 чалавек[2]. Знаходзіцца за 132 км на паўднёвы ўсход ад Горадні; чыгуначная станцыя на лініі Ваўкавыск — Баранавічы.
Зэльва — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ваўкавышчыны (частка Наваградчыны). Да нашага часу тут захавалася Траецкая царква (магчыма, былы тэатар Сапегаў) у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст. У двары царквы стаіць помнік беларускай пісьменьніцы Ларысе Геніюш. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся комплекс мураванага гасьцінага двара на Рынку, дзе праводзіўся славуты Зэльвенскі кірмаш, найбольшы ў Вялікім Княстве Літоўскім.
Назва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Тапонім Зэльва ўтварыўся ад назвы ракі Зальвянкі, раней Зальвеі. Тым часам гідронім, як мяркуецца, мае балтыйскае (імаверна, яцьвяскае) паходжаньне, дакладных адпаведнасьцяў у сучасных мовах няма[3].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Асноўны артыкул: Гісторыя Зэльвы
Вялікае Княства Літоўскае
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Афіцыйна[4] пачатак гісторыі Зэльвы вядзецца ад 1258 году, калі ў Іпацьеўскім летапісе ўпамінаецца населены пункт, што існаваў на яе месцы. Імаверна, старажытнае паселішча знаходзілася ў паўднёва-ўсходняй частцы сучаснага мястэчка, дзе існуе гара, якая ўзвышаецца над навакольлем на 20—25 мэтраў[5].
Паводле сучасных энцыкляпэдычных даведнікаў, першы пісьмовы ўпамін пра Зэльву (Вялікую Зэльву) як сяло датуецца 1470 годам, калі Міхал Нацавіч заснаваў тут касьцёл[6]. У 1477 годзе касьцёл зьявіўся ў суседнім маёнтку Малой Зэльве, уладаньні Івана Гінейтавіча. У XVI стагодзьдзі паселішчам валодалі Вішнеўскія, Ільлінічы, Забярэзінскія, Зяновічы, Камароўскія і інш. У 1524 годзе Вялікая Зэльва ўпамінаецца ў дакумэнтах як мястэчка ў складзе Ваўкавыскага павету. У першай палове XVII стагодзьдзя мястэчка перайшло ў валоданьне Сапегаў.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Zelva%2C_Rynak._%D0%97%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%2C_%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%281723%29.jpg/220px-Zelva%2C_Rynak._%D0%97%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%2C_%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%281723%29.jpg)
У 1616 годзе Зэльва складалася зь невялікага Рынку і трох вуліцаў; працавалі 17 шынкоў і 2 млыны. У 1643 годзе князь Казімер Леў Сапега прымаў тут караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазу. У 1720[6] годзе Сапегі атрымалі права праводзіць у мястэчку штогадовы кірмаш, які на працягу 130 гадоў заставаўся найбольшым у Вялікім Княстве Літоўскім. Сюды прыязджалі купцы з Украіны, Польшчы, Швэцыі, Даніі, Італіі, Прусіі, Аўстрыі, Францыі і Расеі. Пасярод Рынку існаваў гасьціны двор з 200 крамамі. Апроч кірмашоў, разьвіцьцю Зэльвы спрыяла і зручнае геаграфічнае становішча на гандлёвым шляху Менск — Слонім — Ваўкавыск — Горадня — Беласток. На рацэ Зальвянка, якая была ў той час суднаходным прытокам Нёмана, існаваў рачны порт. Сапегі ганарыліся мястэчкам, называлі яе «Зэльвенскім графствам». У XVIII стагодзьдзі тут зьявіўся тэатар, у якім гралі беларускія, польскія і францускія акторы. У 1739 годзе пачала дзеяць рэзыдэнцыя ордэну піяраў.
Пад уладай Расейскай імпэрыі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Зэльва апынулася ў склад Расейскай імпэрыі. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у паўстаньні Т. Касьцюшкі, вызвольным паўстаньні 1830—1831 гадоў, нацыянальна-вызвольным паўстаньні К. Каліноўскага. За ўдзел у паўстаньні 1830—1831 гадоў расейскія ўлады канфіскавалі Зэльву ў Сапегаў. На 1863 год тут было 163 будынкі. У 1886 годзе праз Зэльву прайшла чыгунка Баранавічы — Беласток. У канцы XIX ст. працавалі 2 броварныя і медавараны заводы, сьвечачная майстэрня, расейскія мужчынская і жаночая народныя вучэльні, лесапільня. У пачатку XX ст. Малая Зэльва ўвайшла ў межы Зэльвы.
За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Зэльву занялі войскі Нямецкай імпэрыі.
Найноўшы час
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Зэльва абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР[7]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Зэльва апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Ваўкавыскага павету Беластоцкага ваяводзтва.
У 1939 годзе Зэльва ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стала цэнтрам раёну (у 1962—1965 гадох уваходзіла ў склад Ваўкавыскага, у 1965—1966 гадох — Мастоўскага р-наў[8]). У Другую сусьветную вайну з 14 ліпеня 1941 да 12 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.
- Мястэчка на старых здымках
-
Вуліца Царкоўная. Старая царква, 1900 г.
-
Вуліца Касьцельная. Касьцёл, 1916 г.
-
Рынак. Новая царква-мураўёўка, 1916 г.
-
Рынак, да 1939 г.
-
Вуліца Млынавая. Млын, 1941 г.
-
Вуліца Вакзальная, 1917 г.
-
Аэрафотаздымак, 16.05.1915 г.
Насельніцтва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дэмаграфія
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/be-x-old/timeline/eq8dg3auhzld6pvc0c70tnwkmx41x3k.png)
- XIX стагодзьдзе: 1829 год — 1103 чал., зь іх 276 хрысьціянаў (159 муж. і 117 жан.), 827 юдэяў (452 муж. і 375 жан.); 1830 год — 621 муж., зь іх шляхты 4, духоўнага стану 3, мяшчанаў-юдэяў 453, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 155[9]; 1857 год — 1950 чал.[10]; 1863 год — 1316 чал., у тым ліку 824 юдэі[11]; 1897 год — 2879 чал.[12]
- XX стагодзьдзе: 1909 год — 1,8 тыс. чал.[13]; 1971 год — 4,3 тыс. чал.
- XXI стагодзьдзе: 2006 год — 7,7 тыс. чал.[14]; 2007 год — 7,7 тыс. чал.; 2008 год — 7,7 тыс. чал.; 2009 год — 7396 чал.[15] (перапіс); 2016 год — 6906 чал.[16]; 2017 год — 6795 чал.[17]; 2018 год — 6678 чал.[2]
Забудова
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Вуліцы і пляцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Афіцыйная назва | Гістарычная назва | Былыя назвы |
17 верасьня вуліца | Млынавая вуліца | |
50 год ВЛКСМ вуліца | Касьцельная вуліца | |
Булака вуліца | Фабрычная вуліца | |
Кастрычніцкая вуліца | Выганская вуліца | |
Пушкіна вуліца | Ружанская вуліца[18] | |
Савецкая вуліца | Царкоўная вуліца | Маршалкаўская вуліца |
Эканоміка
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Прадпрыемствы харчовай, лёгкай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.
- Філія «Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці» Зэльвенскага раённага спажывецкага таварыства
- РУП «Трыкатажная фабрыка „Зальвянка“»
Турыстычная інфармацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Central_square_of_Zel%27va.jpeg/220px-Central_square_of_Zel%27va.jpeg)
Інфраструктура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Спыніцца можна ў местачковай гасьцініцы. На беразе Зэльвенскага вадасховішча знаходзіцца турыстычная сядзіба «Лаўрыновічы».
Славутасьці
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Капліца (XIX ст.; каталіцкая)
- Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1913)
- Млын (канец XIX ст.)
- Царква Сьвятой Тройцы (1815, паводле іншай вэрсіі — тэатар Сапегаў[19]; Сьвяты Пасад, цяпер у валоданьні Маскоўскага патрыярхату)
- Чыгуначная станцыя (XIX ст.)
У двары Зэльвенскай царквы — помнік беларускай пісьменьніцы Ларысе Геніюш.
Страчаная спадчына
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Гасьціны двор (XVIII ст.)
- Сынагога (XVIII ст.)
- Царква Сьвятой Тройцы (2-я палова XIX ст., мураўёўка)
Галерэя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Краявіды Зэльвы
-
Царква, інтэр’ер
-
Касьцёл, інтэр’ер
Асобы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Ларыса Геніюш (Міклашэвіч, 1910—1983) — беларуская паэтка, пісьменьніца, дзяячка нацыянальнага руху
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Малеч. Магдэбурскае права // «Гістарычная брама» № 6 (10), 1998.
- ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 140.
- ^ История (рас.). Зельвенский районный исполнительный комитет. Праверана 1 лютага 2011 г.
- ^ Піваварчык С. Зэльва // Археалогія Беларусі: Энцыкл. У 2 т. Т. 1: А — К. — Мн.: БелЭн, 2009. С. 377.
- ^ а б Шаблюк В. Зэльва // ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 1. С. 660.
- ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
- ^ Об образовании новых районов Республики Беларусь (рас.) / Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 6 января 1965 г.
- ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 412.
- ^ Соркіна І. Мястэчкі Зэльва і Дзярэчын у святле архіўных звестак // Славуты Зэльвенскі край: Матэрыялы навук. гісторыка-краязнаўчай канфер. — Ліда, 2004. С. 87—97.
- ^ Witanowski M. Zelwa // Słownik geograficzny... T. XIV. — Warszawa, 1895. S. 566.
- ^ БЭ. — Мн.: 1998 Т. 7. С. 121.
- ^ Rouba N. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909.
- ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.
- ^ Перепись населения — 2009. Гродненская область (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Гродненщина. — Минск, 2009.
- ^ Загорская М., Багданаў У. Што ў Бога за кулісамі? // Салідарнасць. № 50 (541), 23 сьнежня 2005 г.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Археалогія Беларусі: Энцыкл. У 2 т. Т. 1: А — К. — Мн.: БелЭн, 2009. — 684 с.: іл. ISBN 978-985-11-0354-2.
- Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 7: Застаўка — Кантата. — 604 с. — ISBN 985-11-0130-3
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4
- Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
- Соркіна І. Мястэчкі Зэльва і Дзярэчын у святле архіўных звестак // Славуты Зэльвенскі край: Матэрыялы навук. гісторыка-краязнаўчай канфер. — Ліда, 2004. С. 87—97.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn. — Warszawa, 1895.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Зэльва , Radzima.org
- Зэльва (рас.), Глёбус Беларусі
|