Дауыл
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Aivazovsky%2C_Ivan_-_The_Ninth_Wave.jpg/270px-Aivazovsky%2C_Ivan_-_The_Ninth_Wave.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Ship_Garthsnaid%2C_ca_1920s.jpg/250px-Ship_Garthsnaid%2C_ca_1920s.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Dennis_2005-07-07_1550Z.jpg/250px-Dennis_2005-07-07_1550Z.jpg)
Дауыл (шторм) — Ер шарының төрлө өлкәләрендә төрлө сәбәптәр менән барлыҡҡа килгән көслө ел, шулай уҡ диңгеҙҙәге тулҡынланыуҙар. Төрлө сығанаҡтар буйынса, ер өҫлөгөндә ел тиҙлеге (стандарт буйынса ер өҫтөнән 6 — 12 м бейеклектә үлсәйҙәр) 15—20 м/с (21-25 м/с йәки 75-88 км/сәғ). Ҡар, ҡом һәм һыу дауылы булыуы мөмкин. Дауыл ваҡытында ел тиҙлеге ураган ваҡытындағынан кәмерәк. Әммә дауыл ваҡытында ҡар һәм саң күсерелә. Был ауыл хужалығына, юл хеҙмәтенә һәм башҡа тармаҡтарға зыян килтерә.
Сәбәптәре
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Дауылда барлыҡҡа килтереү сәбәптәре:
- Тропик һәм тропиктан тыш циклон үткәндә;
- смерч (тромба, торнадо) ваҡытында;
- фронталь йәшен ваҡытында елдең ҡыҫҡы ваҡытлы көсәйгән сағында.
Бофорт шкалаһы буйынса дауыл һәм урагандар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Бофорт шкалаһы буйынса ел тиҙлеге 20 м/с-тан артыҡ булғанда дауыл, ел тиҙлеге 32,6 м/с-тан артыҡ (12 балл) булғанда ураган тип атала. Шулай уҡ был шкала буйынса бүленә:
- ел 24,5-28,4 м/с (10 балл) тиҙлегендә көслө дауыл;
- ел 28,5-32,6 м/с (11 балл) тиҙлегендә ҡаты дауыл.
Тропик циклондары — урагандар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Тар мәғәнәлә, ураган тропик циклон тигәнде аңлата. Циклондар, барлыҡҡа килгән урыны буйынса түбәндәгесә бүленә:
- Субтропик шторм
- Тропик шторм
- Ураган (Атлантик океанда)
- Тайфун (Тымыҡ океанда)
Тропик циклонда ел тиҙлеге 60 км/сәғ артыҡ булһа, ураганға исем бирелә.
Ҡар бурандары
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Америка ғалимдары билдәләгәнсә, төньяҡ киңлектәр өсөн, тиҙлеге 15 м/с (56 км/сәғ) артыҡ булған ҡышҡы елде дауыл тип атарға була. Был ваҡытта температура −7 °C-тан түбәнерәк була. Ҡар дауылы территорияһы бик киң булыуы мөмкин.
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Броунов П. И. Бури // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)(урыҫ.)