Gaz
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Diossido_di_azoto.jpg/300px-Diossido_di_azoto.jpg)
Gaz yäki rix (niderl. gaz, yunança χάος) — matdäneñ dürt agregat xaläteneñ berse, ayırım öleşläre (molekulalar, atomnar, ionnar) arasında bik zäğif bäyläneş köçläre häm zur xäräkätçänlege belän sıyfatlana.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Real_Gas_Isotherms.svg/300px-Real_Gas_Isotherms.svg.png)
Rix kisäkçäläre xaotik, tärtipsez, irekle räweştä xäräkät itä, häm ber-berse belän bäreleşkännän soñ, alarnıñ xäräkäte üzgärä.
Şulay uq gaz - temperaturası çik noqtanı arttırğan matdä, bu temperaturada gaz qısu sıyıqçanı buldırmıy. Näq ul üzlege belän gaz budan ayırılıp tora, çönki basım artqanda tuyındırılğan bu öleşçä sıyıqçağa äylänä, ä gaz äylänmi.
Totrıqlı sıyıq yäki qatı agregat xäle mömkin bulğan matdälärneñ gazı - bu dip yörtelä.
Sıyıqça kebek gaz ağuçanlıq häm deformatsiägä qarşı toruçanlığı üzleklärenä xas.
Sıyıqçadan ayırmalı bularaq gaz bilgelängän külämgä iä bulmıy häm irekle öslegen buldırmıy, ä böten ütärlek külämne tutırırğa tırışa.
Gaz xaläte - Ğälämdä (yoldızara matdä, yoldızlar, tomanlıqlar, hawa) matdäneñ iñ taralğan xaläte.
Gaz häm gaz qatnaşmaları ximik üzlekläre küp törle - inert gazlardan şartlatqıçlarğa qädär.
Törlär
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- İdeal' gaz - molekulalar arasındağı tä'sir iteşü tik parlı bäreleşlär bularaq qarala, farazğa nigezlängän, tabiğättä bulmağan gaz, Klapeyron-Mendeleev tigezlämäse belän taswirlana:
- Real' gaz - matdäneñ agregat xaläte. Kondesatsiä temperaturası häm çik noqtadan yıraq bulğan xalätlär yaqınça Klapeyron tigezlämäse belän taswirlana.
- Van der-Waals gazı - Van der-Waals tigezlämäsenä buysınğan ideal' gaz, molekulalar üzara tä'sir iteşe isäpkä alına.
- Plazma - öleşçä yäki tulısınça ionlaşqan gaz
Töp üzleklär
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Gaz molekulaları cılılıq xäräkäteneñ töp üzlege - xäräkätneñ tärtipsezlege.
Molekulalar özleksez xäräkäteneñ dälilläre - diffuziä häm broun xäräkäte bulıp tora.
Basım, küläm, kisäkçälär sanı häm temperatura belän taswirlana.
Qatı cisem gazğa äylänüe sublimatsiä dip yörtelä.
Avogadro qanunı
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Telägän gazlar bertigez külämnäre bertigez basımda häm temperaturada - bertigez molekulalar sanına iä bula.
Ul qanun 1811 yılda Amedeo Avogadro tarafınnan açılğan. Läkin bu qanun bik qısılğan gazlarnı taswirlamıy.
Matdäneñ molekulär massası mol' (gramnar sanı) belän isäplänä. Avogadro sanı - ber mol'da bulğan molekulalar sanı:
ГОСТ 3651.2-97 buyınça
- NA = 6,0221367 · 10 23 ± 0,0000036 · 1023 mol−1
CODATA−2010 buyınça
- NA = 6,02214129 · 10 23 ± 0,00000027 · 1023 mol−1
İdeal' gaz
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Klassik ideal' gaz xaläte tübändägeçä tigezlämä belän taswirlana:
- ,
gomum gaz qanunı formasında:
- ,
Monnan Boyl-Marriott, Şarl häm Gey-Lüssak qanunnarı çığarıla:
- — Gey-Lüssak qanunı
- — Şarl qanunı
- — Boyl-Marriott qanunı
İdeal' gaznıñ eçke energiäse:
biredä
- maxsus konstanta (3/2 beratomlı gaz öçen)
- U — eçke energiä
- P — basım
- V — küläm
- n — matdä miqdarı (mol')
- R — gaz daimie
- T — abs. temperatura
- N —molekulalar sanı
- k — Boltsman daimie
Real' gaz
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Real' gaz - gaz molekulaları arasında üzara tä'sir iteleşe isäpkä alına. Molekulalar arasında üzara tä'sir iteleşe R ≤ 10−9 m arada kürenä.
1873 yılda Van der-Waals real' gaz öçen yaqınça tigezlämä täqdim itä:
- a - molekulalar arasında üzara tartım köçen isäpkä ala
- b - gaz molekulalarınıñ küläme
Sıltamalar
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Перельман Я. И. Занимательная физика. — Москва: Наука, 1979. — Т. 2.
- Элементарный учебник физики / Под ред. Ландсберг Г. С.. — Изд. 8-е. — М.: Наука, 1972. — Т. 2. — С. 230—268.
- ГОСТ 30319.1-96. Газ природный. Методы расчета физических свойств. Определение физических свойств природного газа, его компонентов и продуктов его переработки