Candomblé
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Ile_opo_afonja.jpg/220px-Ile_opo_afonja.jpg)
Candomblé – religia afroamerykańska, praktykowana głównie w Brazylii, a także w sąsiednich krajach. Nazwy religii pochodzą z języka joruba.
Pochodzenie
[edytuj | edytuj kod]Przyniesiona do Brazylii wraz z kapłanami zachodnioafrykańskich religii animistycznych (głównie narodowości Joruba), którzy zostali tam przetransportowani jako niewolnicy w okresie od 1549 do 1850. Przez ponad 400 lat praktykowana w tajemnicy przez afrykańskich niewolników; zakazana przez Kościół rzymskokatolicki, pod wpływem katolicyzmu przyjęła do swojego panteonu licznych świętych. Po zniesieniu niewolnictwa w Brazylii, od drugiej połowy XIX wieku do dziś przeżywa gwałtowny rozwój, zyskując wyznawców we wszystkich warstwach społecznych (wśród nich są także liczne osoby pochodzenia europejskiego). Obecnie w Brazylii jest głównym konkurentem katolicyzmu (oficjalnie 2 miliony wyznawców – 1,5% ludności, ale w rzeczywistości liczba stałych lub okazjonalnych wyznawców może być 10 do 20 razy większa, ponieważ wyznawanie candomblé nie wyklucza praktykowania innych religii).
Candomblé jest uważana za powszechną w Brazylii, istnieje nawet miejscowe powiedzenie, iż katolicy stanowią 90%, zaś candomblé 110%[1].
Odmiany candomblé
[edytuj | edytuj kod]Istnieje wiele lokalnych odmian i obrządków candomblé, która wyznawana jest w kilku stanach: Rio de Janeiro, São Paulo i Bahia. W każdym z nich odnajdziemy drobne permutacje językowe i rytualne. Czasem na określenie wszystkich odmian candomblé, używa się słowa „macumba”. Jednak w samej Brazylii słowo to utożsamia się bardziej z czarną magią, zbliżoną do europejskiego czarodziejstwa. Jest to więc określenie nieprecyzyjne.
Istnieją też liczne odłamy tzw. nações (narody), różniące się językiem liturgicznym (joruba, ewe, fon lub bantu), muzyką i nazwami bóstw. Odłamy rozwinęły się na bazie katolickich „bractw” (irmandades), zrzeszających niewolników różnych narodowości.
Lista odłamów i podległych im zrzeszeń
[edytuj | edytuj kod]- Ketu (Queto) – język liturgiczny (j.l.) joruba
- Efã i Ijexá (w Bahia)
- Nagô lub Eba (w Pernambuco)
- Oió-ijexá lub Batuque-de-Nação (w Rio Grande do Sul)
- Mina-nagô lub Tambor-de-Mina (w Maranhão)
- Xambá (w Alagoas i Pernambuco, bliska wymarcia).
- Bantu – j.l. bantu, kikongo i kimbundo
- Caboclo (czci liczne bóstwa indiańskie)
- Ixejá (bliska wymarcia, wchłonięta przez Ketu)
- Xangô (w Pernambuco, Paraíba, Alagoas)
Doktryna
[edytuj | edytuj kod]- spirytualizm, polegający na czczeniu wielu (około 50) duchów np. Orixás, Voduns i Inkices (pełnią faktycznie funkcję bóstw); każdy duch jest przypisany do innego żywiołu (np. morza, burzy, deszczu); duchy rzekomo wcielają się w kapłanów podczas rytuałów; każdy człowiek przy urodzeniu otrzymuje swojego „duch-opiekuna”; duchy jednego odłamu mogą być czczone „gościnnie” w innym odłamie; duchy często występują pod postacią katolickich świętych,
- pozorny monoteizm, głoszący wiarę w jednego boga (znanego pod różnymi nazwami: Olorum, Zambi, Zambiapongo, Mawu); czasem występuje kult krzyża jako symbolu (bez związku z Jezusem),
- kapłani pełnią funkcję medium, pośredniczącego między duchami i ludźmi,
- tendencja do odrzucenia elementów katolicyzmu na rzecz czysto afrykańskich wierzeń.
Rytuał
[edytuj | edytuj kod]Zwany toque składa się z:
- „przygotowania” trwającego nawet tydzień i wykonywanego tylko przez kapłanów i „wtajemniczonych”: szykowanie odzieży i dekoracji, gotowanie potraw, przygotowanie ofiar dla „duchów” oraz wróżby,
- publicznej, świątecznej „mszy” i bankietu, trwających od późnego wieczora do północy; w tym czasie kapłani, zwani „dziećmi świętego” podczas transu są rzekomo opanowani przez ducha; główny kapłan („ojciec świętego”) intonuje pieśni ku czci ducha.
Świątynie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Casa_branca_engenho_velho.jpg/220px-Casa_branca_engenho_velho.jpg)
Nazywane są domami (casas), plantacjami (roças) lub podwórzami (terreiros). Są to na ogół małe, podobne do domów mieszkalnych budynki, którymi opiekuje się główny kapłan lub kapłanka („matka świętego”).
W Brazylii ma dziesiątki tysięcy świątyń, a jej święta, bogowie i rytuały na stałe weszły do brazylijskiego folkloru. Bardzo duży wpływ candomble wywarło na sztuce walki capoeira powstałej w wyniku ucisku niewolników przez Portugalczyków.
Kapłani
[edytuj | edytuj kod]Kler nie ma hierarchii, ani centralnego zarządu. Kapłani zorganizowani są w grupy tzw. „rodziny”, skupione wokół świątyni. Z reguły głową „rodziny” jest główna kapłanka (rzadziej kapłan). Szkolenie na kapłana trwa co najmniej 7 lat i musi zyskać „aprobatę duchów”. „Rodziny” często ulegają rozpadowi, a świątynie – likwidacji (tylko jedna świątynia istnieje od ponad 100 lat).
W kulturze popularnej
[edytuj | edytuj kod]W 2022 r. ukazała się powieść Eliasza Chmiela pt. „Rozdroża 1999”, w której autor przybliża polskiemu czytelnikowi pochodzenie candomblé, a także opisuje niektóre elementy wierzeń, przedstawia poszczególne bóstwa (ze szczególnym uwzględnieniem Jemanży) oraz opisuje przebieg uroczystości w świątyni candomblé, podczas której dochodzi do rzekomego opanowania ciała niektórych wiernych przez duchy. W „Rozdrożach 1999” opisana została również nosząca znamiona synkretyzmu religijnego msza katolicka z silnymi wpływami z candomblé.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Max Cavalera (oraz współpraca: Joel McIver): Moje krwawe korzenie. Autobiografia. Poznań: Kagra, 2013, s. 21. ISBN 978-83-63785-08-6.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Leszek Kolankiewicz, Samba z bogami. Opowieść antropologiczna, Wydawnictwo KR, Warszawa 1995.
- Pierre Fatumbi Verger, Dieux D’Afrique, Paul Hartmann, Paryż, 1954.