Samuel Willenberg
Samuel Willenberg (2013) | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Siły zbrojne | |
Główne wojny i bitwy | |
Późniejsza praca |
geodeta, artysta plastyk, rzeźbiarz |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Cz%C4%99stochowa_Warta_pomnik_1.jpg/220px-Cz%C4%99stochowa_Warta_pomnik_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Otwarcie_wystawy_Obraz_Treblinki_w_oczach_Samuela_Willenberga_w_Sejmie_2023.jpg/220px-Otwarcie_wystawy_Obraz_Treblinki_w_oczach_Samuela_Willenberga_w_Sejmie_2023.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Tablica_upami%C4%99tniaj%C4%85ca_Pereca_i_Samuela_Willenberg%C3%B3w_przy_ul._Marsza%C5%82kowskiej_60_w_Warszawie_2023.jpg/220px-Tablica_upami%C4%99tniaj%C4%85ca_Pereca_i_Samuela_Willenberg%C3%B3w_przy_ul._Marsza%C5%82kowskiej_60_w_Warszawie_2023.jpg)
Samuel Willenberg ps. „Igo” (hebr. שמואל וילנברג; ur. 16 lutego 1923 w Częstochowie, zm. 19 lutego 2016 w Tel Awiwie) – polsko-izraelski rzeźbiarz i malarz, więzień Treblinki i uczestnik buntu w obozie w 1943, uczestnik powstania warszawskiego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Jego ojciec Perec Willenberg był przed wojną nauczycielem w żydowskim gimnazjum w Częstochowie, utalentowanym malarzem i artystą plastykiem, zajmował się m.in. dekorowaniem synagog[2]. Matka Maniefa z domu Popow – prawosławna Rosjanka – po ślubie przeszła na judaizm. Rodzina Willenbergów mieszkała w Częstochowie przy ulicy Fabrycznej.
Wybuch wojny zastał go w Radości pod Warszawą, gdzie wraz z matką i siostrami, Itą i Tamarą, spędzał wakacje. 6 września 1939 wyruszył na wschód, w kierunku Lublina. W czasie marszu na ochotnika przyłączył się do wojska. Brał udział m.in. w potyczce z Armią Czerwoną w okolicach Chełma 25 września, w czasie której został ciężko ranny. Trafił do szpitala polowego, skąd uciekł po trzech miesiącach i przedostał się do Radości. Na początku 1940 wraz z matką i siostrami wyjechał do Opatowa, gdzie w miejscowej synagodze jego ojciec malował polichromie. Cała rodzina znalazła się w miejscowym getcie. Samuel zajmował się m.in. sprzedażą miejscowym chłopom obrazków malowanych przez ojca, przez kilka miesięcy pracował także w hucie w Starachowicach[3].
W 1942 Willenbergowie, dzięki wyrobionym „aryjskim” dokumentom, postanowili wyjechać do Częstochowy. Tam ktoś z sąsiadów zadenuncjował Itę i Tamarę Niemcom[4]. Na prośbę matki, która podjęła próbę odnalezienia i uwolnienia córek, Samuel wrócił do Opatowa. Stąd wraz z ok. 6500 mieszkańcami getta[5] 20 października 1942 trafił do obozu zagłady w Treblince.
Idąc za radą jednego z więźniów Treblinki napotkanego na rampie obozowej, podał się za murarza. Pomogło mu to, że miał na sobie pobrudzony farbą kitel swego ojca, który założył w dniu wysiedlenia z Opatowa[6]. Jako jedyny z transportu uniknął śmierci w komorach gazowych i został skierowany do obozowego Sonderkommando. Po wprowadzeniu przez Niemców numeracji więźniów otrzymał numer 937. Pracował m.in. w magazynie rzeczy należących do zamordowanych Żydów, gdzie wśród posortowanej odzieży rozpoznał ubrania swoich dwóch sióstr[7]. Potem trafił do komanda zajmującego się maskowaniem obozu.
2 sierpnia 1943 uczestniczył w buncie w Treblince i wraz z ok. 200 więźniami uciekł z obozu. Był jednym z 68 członków Sonderkommando Treblinka, którzy przeżyli wojnę, a po śmierci Kalmana Taigmana w 2012 ostatnim z żyjących[8]. Ranny w nogę przedostał się do Warszawy, gdzie odnalazł swego ojca, ukrywającego się po stronie „aryjskiej”. W Warszawie zaangażował się w działalność konspiracyjną (m.in. zdobywanie broni) w Polskiej Armii Ludowej. Do końca okupacji pomagało mu to, że jego rysy twarzy nie zdradzały semickiego pochodzenia[9]. Był blondynem o niebieskich oczach[10]. W fałszywej kenkarcie użył panieńskiego nazwiska matki, Ignacy Popow. Ukrywał się m.in. przy ulicy Natolińskiej 8, gdzie zastał go wybuch powstania warszawskiego[11].
1 sierpnia 1944 dołączył jako ochotnik do grupy żołnierzy batalionu AK „Ruczaj”, atakujących budynek dawnego Poselstwa Czechosłowackiego przy ul. Koszykowej 18. Walczył w południowym Śródmieściu w rejonie ulicy Marszałkowskiej i placu Zbawiciela, w szeregach 3. kompanii dowodzonej przez kpt. Antoniego Kazimierza Dembowskiego „Lodeckiego”. Na początku września 1944, z powodu żydowskiego pochodzenia i zagrożenia ze strony żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, przeszedł do Polskiej Armii Ludowej[12][13]. Początkowo trafił do Brygady im. St. Dubois, a następnie do Brygady Syndykalistycznej, gdzie służył w stopniu sierżanta podchorążego[14]. Po kapitulacji powstania wyszedł z miasta wraz z ludnością cywilną. Uciekł z pociągu pod Pruszkowem i do końca wojny ukrywał się w okolicach Błonia.
W latach 1945–1946 służył w wojsku w stopniu porucznika. W 1946 przeprowadził przez zieloną granicę z Polski do Włoch grupę Żydów. Prowadził również kursy samoobrony dla młodzieży żydowskiej. W 1947 z ramienia jednej z organizacji syjonistycznych poszukiwał ocalałych z Holocaustu żydowskich dzieci przechowywanych przez polskie rodziny.
W 1950 wraz z matką i żoną wyjechał do Izraela[15]. Został inżynierem geodetą, pracował na stanowisku głównego mierniczego w Ministerstwie Rozbudowy. Dopiero po przejściu na emeryturę zajął się plastyką. Ukończył rzeźbiarstwo na Uniwersytecie Trzeciego Wieku w Jerozolimie i szybko zyskał rozgłos pracami związanymi z Holokaustem. Tworzył głównie rzeźby w glinie oraz odlewy w brązie. Był autorem serii 15 rzeźb przedstawiających ludzi i sceny z Treblinki, a także kilku map i rysunków obozu[16].
Od lat 80. wspólnie z żoną współorganizował wizyty młodzieży izraelskiej w Polsce[17]. W 1994 ponownie przyjął polskie obywatelstwo[2].
W 2003 w warszawskiej Zachęcie miała miejsce wystawa jego prac. Swoje rzeźby pokazywał też w 2004 na wystawie „Żydzi-Częstochowianie” w Muzeum Częstochowskim. Był autorem projektu pomnika 40 tys. ofiar częstochowskiego getta, odsłoniętego w październiku 2009 przy ulicy Strażackiej[18]. W 2020 Instytut Pamięci Narodowej uzyskał zgodę rodziny artysty na zaprezentowanie jego rzeźb w ramach wystawy „Obraz Treblinki w oczach Samuela Willenberga”, którą wyeksponowano w Centrum Edukacyjnym „Przystanek Historia”[19].
W 1986 napisał wspomnieniową książkę Bunt w Treblince.
Mieszkał wraz z żoną w Tel-Awiwie. Zmarł w domu 19 lutego 2016[20]. Został pochowany 22 lutego na cmentarzu w Udim koło Netanji[20].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Jego żona Ada (Krystyna) Lubelczyk-Willenberg, po deportowaniu latem 1942 matki do obozu zagłady w Treblince, przedostała się z getta warszawskiego na stronę „aryjską” i znalazła schronienie w mieszkaniu Heleny Majewskiej na warszawskim Kole[21]. Jest autorką książki Skok do życia (Wyd. Austeria, Kraków 2010). Willenbergowie pobrali się w 1948 w Polsce. Ich córka Orit Willenberg-Giladi (ur. 1960) jest architektem, zaprojektowała m.in. gmach Ambasady Izraela w Berlinie. Jest również autorką projektu architektonicznego planowanego Centrum Edukacji o Zagładzie Żydów w Muzeum Treblinka[22].
W kulturze masowej
[edytuj | edytuj kod]- Samuel Willenberg był głównym bohaterem filmu Michała Nekanda-Trepki Ostatni świadek (2002) opowiadającym o buncie więźniów w obozie zagłady w Treblince[23].
- W 2014 miał premierę dokument Samuel Jana Kidawy-Błońskiego przedstawiający sylwetkę Willenberga[24].
- Jest jednym z bohaterów książki Mikołaja Grynberga Ocaleni z XX wieku[25].
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Res Publica, 1991. ISBN 83-7046-192-1. (pierwsze wydanie polskie)
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2013)[26]
- Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP (2008)[27]
- Krzyż Walecznych (dwukrotnie)
- Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
- Warszawski Krzyż Powstańczy
- Złoty Medal Wojska Polskiego
- Państwowa Odznaka Sportowa
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- Wystawa Samuel Willenberg − bohater dwóch narodów w budynku Sejmu (2022)[28].
- Uchwała Sejmu RP w sprawie uczczenia 100. rocznicy urodzin (2023)[29].
- Tablica upamiętniająca Pereca i Samuela Willenbergów na kamienicy przy ul. Marszałkowskiej 60 w Warszawie (2023)[30].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Powstańcze biogramy. Samuel Willenberg. [w:] Muzeum Powstania Warszawskiego [on-line]. 1944.pl. [dostęp 2013-08-03].
- ↑ a b Tomasz Haładyj: Zmarł Samuel Willenberg, ostatni więzień Treblinki. Pochodził z Częstochowy. [w:] Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2016-02-20. [dostęp 2016-02-21]. (pol.).
- ↑ Andrzej Żbikowski, Posłowie, [w:] Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 176. ISBN 83-88032-74-7.
- ↑ Andrzej Żbikowski: Posłowie, [w:] Samuel Willenberg, Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 176. ISBN 83-88032-74-7.
- ↑ Michał Grynberg, Maria Kotowska: Życie i zagłada Żydów polskich 1939-1945. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003, s. 202. ISBN 83-88164-65-1.
- ↑ Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 9. ISBN 83-88032-74-7.
- ↑ Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 50. ISBN 83-88032-74-7.
- ↑ Patrycja Bukalska: Piekło płonie. [w:] „Tygodnik Powszechny” [on-line]. tygodnik.onet.pl, 16/2013 (dodatek specjalny). [dostęp 2013-07-31].
- ↑ Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 109. ISBN 83-88032-74-7.
- ↑ Magdalena Rigamonti. Proszę spojrzeć, to życie Treblinki. Wywiad Z Adą „Krysią” Willenberg. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A6, 2-4 sierpnia 2019.
- ↑ Barbara Engelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów., 2009, s. 75. ISBN 978-83-926831-1-7.
- ↑ Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 146, 150. ISBN 83-88032-74-7.
- ↑ Iwona Brandt: Archiwum Historii Mówionej – Samuel Willenberg. [w:] Muzeum Powstania Warszawskiego [on-line]. ahm.1944.pl, 1 sierpnia 2005. [dostęp 2013-08-01].
- ↑ Barbara Engelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów., 2009, s. 155. ISBN 978-83-926831-1-7.
- ↑ Magdalena Rigamonti. Proszę spojrzeć, to życie Treblinki. Wywiad Z Adą „Krysią” Willenberg. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A2, 2-4 sierpnia 2019.
- ↑ Sheryl Ochayon: An Interview with Samuel and Ada Willenberg. [w:] Yad Vashem [on-line]. yadvashem.org. [dostęp 2013-07-31].
- ↑ Magdalena Rigamonti. Proszę spojrzeć, to życie Treblinki. Wywiad Z Adą „Krysią” Willenberg. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A4, 2-4 sierpnia 2019.
- ↑ Tomasz Haładyj: Samuel Willenberg (16.02.1923 - 19.02.2016). wyborcza.pl, 31 października 2016. [dostęp 2019-05-08].
- ↑ Kapłon, Kasper 2022 ↓, s. 2.
- ↑ a b Rivlin at funeral for last Treblinka Revolt survivor: Samuel Willenberg was a symbol of heroism. [w:] Jersualem Post [on-line]. jpost.com. [dostęp 2016-02-27].
- ↑ Israel Gutman: Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska (cz. I). Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 429. ISBN 978-83-87832-59-9.
- ↑ 70. rocznica wybuchu powstania. [w:] Mauzoleum Walki i Męczeństwa w Treblince [on-line]. treblinka.bho.pl. [dostęp 2013-08-09].
- ↑ Jan Strękowski: Ostatni świadek. culture.pl, czerwiec 2003. [dostęp 2013-08-01].
- ↑ Samuel w bazie FilmPolski.pl [dostęp 2015-05-23].
- ↑ Mikołaj Grynberg: Ocaleni z XX wieku. Warszawa: Świat Książki, 2012, s. 107–139. ISBN 978-83-7799-048-3.
- ↑ M.P. z 2014 r. poz. 467
- ↑ M.P. z 2008 r. nr 84, poz. 744
- ↑ „Samuel Willenberg - bohater dwóch narodów”. Otwarcie wystawy w Sejmie. sejm.gov.pl, 6 października 2022. [dostęp 2022-10-12].
- ↑ Druk nr 3012. Przedstawiony przez Prezydium Sejmu projekt uchwały w sprawie uczczenia 100. rocznicy urodzin Samuela Willenberga. [w:] Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. 8 lutego 2023. [dostęp 2023-02-09].
- ↑ Odsłonięto tablicę upamiętniającą Samuela i Pereca Willenbergów przy ul. Marszałkowskiej 60. dzieje.pl, 1 sierpnia 2023. [dostęp 2023-11-01].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004. ISBN 83-88032-74-7.
- Krzysztof Kapłon (red.), Sławomir Kasper (foto): Obrazy Treblinki w oczach Samuela Willenberga. Katalog wystawy. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2020.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Biogram, zdjęcia oraz wywiad z Samuelem Willenbergiem na stronie Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince. treblinka-muzeum.eu. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-08)].
- Samuel Willenberg na stronach Żydowskiego Instytutu Historycznego
- Samuel Willenberg w Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego
- Geodeci
- Izraelscy malarze
- Izraelscy rzeźbiarze
- Ludzie urodzeni w Częstochowie
- Ludzie związani z Opatowem
- Obrońcy Polski przed agresją ZSRR (1939)
- Ochotnicy w kampanii wrześniowej
- Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej
- Odznaczeni Krzyżem Walecznych (dwukrotnie)
- Odznaczeni Medalem Wojska Polskiego
- Odznaczeni Państwową Odznaką Sportową
- Odznaczeni Warszawskim Krzyżem Powstańczym
- Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami
- Plastycy polskiego pochodzenia
- Polscy Żydzi – żołnierze i działacze polskich organizacji podziemnych II wojny światowej
- Polacy pochodzenia rosyjskiego
- Powstańcy warszawscy
- Przedstawiciele nauk technicznych polskiego pochodzenia
- Uczestnicy powstania w Treblince 1943
- Więźniowie i ofiary obozu zagłady w Treblince
- Żołnierze Polskiej Armii Ludowej
- Izraelczycy pochodzenia polskiego
- Urodzeni w 1923
- Zmarli w 2016