Topola osika
Topola osika, osika, topola drżąca (Populus tremula L.) – gatunek drzewa należący do rodziny wierzbowatych (Salicaceae). Najpospolitszy gatunek topoli w Polsce.
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
topola osika |
Nazwa systematyczna | |
Populus tremula L. Sp.Pl.2:1034, 1753 | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |
![]() | |
Zasięg | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Populus_tremula_Asp_Vinter.jpg/220px-Populus_tremula_Asp_Vinter.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Osika_w_Jastewie.jpg/220px-Osika_w_Jastewie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Populus_tremula_005.jpg/220px-Populus_tremula_005.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Aspen-leaves.jpg/220px-Aspen-leaves.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Popupus_tremula_catkins_PW3_%282%29.jpg/220px-Popupus_tremula_catkins_PW3_%282%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Topola_osika_651.jpg/220px-Topola_osika_651.jpg)
Rozmieszczenie geograficzne
edytujSzeroko rozprzestrzeniony gatunek euroazjatycki. Występuje w północnej Afryce, całej Europie aż po 70° szer. płn. oraz w Azji bez jej części południowej[4]. W Polsce jest pospolita na całym obszarze.
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Drzewo osiąga wysokość do około 30 m[5]. W pierśnicy osiąga do około 1 m. Posiada smukły pokrój[5]. Jest to drzewo szybko rosnące, lecz krótkowieczne. Rzadko przekracza 100 lat życia[5]. Najstarszą i najgrubszą osiką w Polsce jest należący do Lasów Państwowych okaz rosnący w Jastwi w gminie Dębno w województwie małopolskim[6]. Drzewo to ma wysokość 37,5 m i obwód w pierśnicy 497 cm (2021 r.)[7] Wiek tego okazu określono na 160–170 lat, co jest niespotykanym zjawiskiem w obrębie gatunku (zobacz też: topola osika z Jastwi)[8]. Najwyższa osika w Polsce, a być może także w Europie, rośnie w Białowieskim Parku Narodowym i osiąga ponad 41 m wysokości[9].
- Pień
- Wysoki, prosty, zaznacza się niemal do wierzchołka. Kora początkowo jasna, oliwkowokremowa i gładka z małymi czarnymi romboidalnymi przetchlinkami[5][9]. W starszym wieku ciemnoszara i spękana w dolnej części[5].
- Pędy
- Młode gałązki są nagie, brunatne i połyskujące[5]. Pędy skrócone liczne i wyraźne. Pączki stożkowate i ostro zakończone[5], lśniące (jakby lakierowane), ciemne, brunatne i nieco lepkie.
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście są prawie okrągłe[5]. Mają długość do 10 cm. Są grubo i nierówno ząbkowane[5]. Młode listki są pokryte szarym kutnerem, jednak wcześnie stają się nagie[5]. Ogonek liściowy bocznie spłaszczony, wiotki i dłuższy od blaszki, dzięki czemu liście szeleszczą pod wpływem nawet niewielkiego wiatru[5]. Liście na pędach odroślowych mają inny kształt; są sercowate, drobno piłkowane i zwykle większe.
- Kwiaty
- Roślina dwupienna – na jednym drzewie występują tylko kwiaty jednej płci – albo męskie, albo żeńskie. Zebrane są w kotki. Kotki męskie mają długość 5–8 cm, a ich kwiaty mają po 8-15 pręcików o purpurowych pylnikach. Ich ciemnobrązowe przysadki są głęboko palczasto wrębne i mają długie srebrzyste włoski. Kotki żeńskie w czasie kwitnienia mają długość 4–6 cm, w czasie owocowania wydłużają się do 8–12 cm. Słupki o dwóch karminowoczerwonych lub różowych znamionach, podzielonych na szerokie klapy. Kwitnie w marcu i kwietniu przed rozwojem liści. Jest wiatropylna.
- Nasiona
- Zaopatrzone w długi, biały puch. Dojrzewają pod koniec maja lub na początku czerwca. Rozsiewane są przez wiatr (anemochoria).
- Korzeń
- Korzeń palowy występuje tylko na młodych okazach, potem zanika. U starszych drzew system korzeniowy składa się z grubych korzeni bocznych wrastających zarówno w głąb gleby, jak i rozrastających się powierzchniowo.
Biologia
edytuj- Drewno
- Rozpierzchłonaczyniowe, miękkie i lekkie, niezróżnicowane na biel i twardziel. Ma biały kolor z lekkim zielonkawym odcieniem. Promieni drzewnych nie można dostrzec gołym okiem, natomiast słoje przyrostu rocznego są widoczne we wszystkich 3 płaszczyznach, szczególnie po namoczeniu wodą. Drewno osiki nazywane jest osiną, stąd określenie „osinowy kołek”.
- Rozwój
- W młodości rośnie szybko; roczne siewki dorastają do 60 cm, dwuletnie do 2 m. W wieku 10–15 lat osiąga wysokość ok. 15 m. Jest krótkowieczna – żyje do 100 lat, ale jej wzrost ustaje już w wieku 50–60 lat. Zaczyna owocować w wieku ok. 20 lat i owocuje corocznie. Rozmnaża się przede wszystkim za pomocą nasion, poza tym poprzez silne i liczne odrosty korzeniowe. Na młodych okazach często wytwarzane są odrośla korzeniowe, ale są nietrwałe. Zdolność kiełkowania nasion wynosi 85–100%, ale zachowują ją stosunkowo niedługo; w normalnych warunkach ok. 2-3 miesiące, przechowywane w niskiej temperaturze przez rok.
Ekologia
edytuj- Siedlisko i wymagania: Rośnie w lasach i zaroślach na niżu i w górach. Swoim pionowym zasięgiem sięga wyżej niż buk; w Alpach aż do wysokości 1530 m n.p.m., w Karpatach do 1150 m, w Tatrach do 1425 m. Na południowych terenach swojego zasięgu występuje niemal wyłącznie w górach. Ma średnie wymagania glebowe (jest pod tym względem najmniej wymagająca wśród wszystkich gatunków topoli). Obumiera na glebach bardzo podmokłych albo bardzo suchych. Jest wytrzymała na mróz i upały, światłolubna. Gatunek pionierski – jako jeden z pierwszych gatunków drzew wyrasta na porębach, nieużytkach rolnych, pogorzeliskach. Na zajętych przez siebie terenach utrzymuje się długo, nawet jeśli warunki środowiska znacznie się zmieniają.
- Charakterystyka fitosocjologiczna: Występuje w licznych ekotypach. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla związku zespołów (All.) Sambuco-Salicion[10].
- Gatunki powiązane: Jest jedyną rośliną żywicielską larw ginącego gatunku chrząszcza opiętka białowieskiego[11].
Zmienność
edytujCechuje ją duża zmienność morfologiczna i fizjologiczna. Zróżnicowanie dotyczy m.in. pokroju, wielkości i kształtu liści, barwy kory oraz różnej odporności na choroby grzybowe.
Tworzy mieszańce z topolą białą – topola szara, Populus alba × tremula (P. × canescens (Aiton) Sm.), która jest wysokim drzewem (osiąga wysokość do 35 m) występującym głównie nad dużymi rzekami, np. Wisłą, Odrą razem z topolą białą. Mieszaniec ten posiada cechy morfologiczne pośrednie między gatunkami rodzicielskimi. Liście krótkopędów jajowate lub okrągławe, długopędów jajowato-sercowate, nieregularnie piłkowane, na spodniej stronie pokryte szarym kutnerem.
- ‘Erecta’ – wąskokolumnowy klon męski. Posiada gałęzie, które rosną w górę z prostego pnia[5].
- ‘Gigas’ – występuje naturalnie w Szwecji. Jest to osika triploidalna, charakteryzująca się dużymi liśćmi, bardzo bujnym wzrostem oraz dużą odpornością na niszczącą drewno chorobę grzybową – zgniliznę rdzeniową.
- ‘Pendula’ – odmiana męska posiadająca sztywno zwisające gałęzie[5].
- ‘Tapiau’ – tzw. odmiana kaliningradzka. Odporna na trudne warunki siedliskowe.
Zastosowanie
edytuj- Roślina lecznicza
- Surowiec zielarski – zebrane wczesną wiosną pączki (Gemmae Populi). Zawierają glikozydy fenolowe (m.in. salicyna, populina), olejki eteryczne, garbniki, żywice, sole mineralne flawonoidy[12]
- Działanie: moczopędne, słabo napotne, przeciwgorączkowe. Obniża poziom mocznika i innych szkodliwych metabolitów w organizmie. Podobne działanie mają również pączki topoli białej, balsamicznej i czarnej[12].
- Drewno używane jest do wyrobu zapałek, celulozy, różnorodnych sprzętów gospodarstwa domowego. Jako materiał opałowy ma średnią wartość energetyczną[potrzebny przypis]. Z osiki wytwarzano legendarne husarskie kopie[13][14][15][16]. Z czasów Augusta II zachował się opis kopii husarskiej: była blisko trzy sążnie długa, gruba u tuleii jak ramię, a lekka i składna. Drzewco miała z młodej prostej osiki, wydrążone u spodu, żółto pokostowane[17].
- Używana jest do rekultywacji hałd i wyrobisk[potrzebny przypis].
Podania i legendy
edytuj- Osika owiana jest licznymi legendami. Według jednej z nich osika drży ze zgrozy od czasu, gdy Kain zabił Abla osikowym kołkiem.
- Na drzewie osiki, według niektórych legend, ukrzyżowano Chrystusa[potrzebny przypis].
- Na osice powiesić się miał Judasz[potrzebny przypis].
- Wampiry znane z legend i kultury można było unieszkodliwić wbiciem w serce kołka osikowego. Dlatego też Rzędzian w adaptacji filmowej powieści „Ogniem i mieczem” H. Sienkiewicza po zabiciu Horpyny użył jeszcze osikowego kołka, aby mieć pewność, że ta na pewno już nie wstanie.
- W południowo-wschodniej Polsce używano osikowych kołków do przybijana wieka trumny, co miało zapobiec wydostaniu się duchów zmarłych, które mogłyby w nocy nachodzić i straszyć ludzi[potrzebny przypis].
- W północno-wschodniej Polsce istniał żywy jeszcze przed II wojną światową przesąd, że wyrwanie osiki zwiastuje śmierć[18].
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-12-10] (ang.).
- ↑ Populus tremula, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-01].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 151. ISBN 978-83-7073-643-9.
- ↑ REJESTR POLSKICH DRZEW POMNIKOWYCH – Drzewo [online], www.rpdp.hostingasp.pl [dostęp 2021-11-15] .
- ↑ Lasy. Topola osika. [dostęp 2008-02-12].
- ↑ Ernest Rudnicki: Topole w krajobrazie Polski. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2020. ISBN 978-83-09-01125-5.
- ↑ a b Piotr Gach: Topola osika. [w:] Mojedrzewa.pl [on-line]. [dostęp 2014-01-31].
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Głowaciński Z. (red), Nowacki J. (red.). „Czerwona Księga Zwierząt Polski. Bezkręgowce.”, 2004. Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie i Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu.
- ↑ a b Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
- ↑ Husaria. Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński. Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1977 [1].
- ↑ „Koń ma duszę w sobie”: antologia. Łucja Ginkowa. Wyd. Literackie, 1988 ISBN 83-08-01222-1.
- ↑ Iskry z popiołów: zapomniane opowiadania polskie XIX wieku. Seria II. Juliusz W. Gomulicki.
- ↑ S. Orgelbranda encyklopedja powszechna.
- ↑ Cytat z: „Encyklopedyja Powszechna”; tom dwunasty; Warszawa 1863 [2].
- ↑ Baza danych Instytutu Technologii Drewna. [dostęp 2009-03-30].
Bibliografia
edytuj- W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
- E. Rudnicki: Topole w krajobrazie Polski. Warszawa: PWRiL, 2020.
- Otwarta Encyklopedia Leśna. 12 lutego 2008.
- BioLib: 38960
- EoL: 585458
- EUNIS: 182680
- Flora of China: 200005725
- Flora of North America: 200005725
- FloraWeb: 4452
- GBIF: 3040249
- identyfikator iNaturalist: 47571
- IPNI: 776884-1
- ITIS: 22473
- NCBI: 113636
- Plant Finder: 286782
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-5000217
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:302387-2
- Tela Botanica: 52056
- identyfikator Tropicos: 28300009
- USDA PLANTS: POTR10
- CoL: 4LVQY