Tampere
Tampere (szw. Tammerfors) – miasto w południowo-zachodniej Finlandii leżące na przesmyku między jeziorami Näsijärvi i Pyhäjärvi w regionie Pirkanmaa.
![]() Od lewego górnego rogu, zgodnie z ruchem wskazówek zegara: panorama miasta z wieży Näsinneula, ratusz, park Särkänniemi, Tampere-talo, Näsinneula, Tammerkoski z mostu Hämeensilta i katedra. | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Prowincja (stara) | |||||
Data założenia |
1779 | ||||
Burmistrz |
Anna-Kaisa Ikonen | ||||
Powierzchnia |
689,59 km² | ||||
Wysokość |
76 m n.p.m. | ||||
Populacja (31.12.2022) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Nr kierunkowy |
03 | ||||
Kod pocztowy |
FIN-33101 | ||||
Położenie na mapie Finlandii ![]() | |||||
![]() | |||||
Strona internetowa |
Jeden z największych ośrodków przemysłowych w kraju, przez co bywa nazywane "Manchesterem Finlandii"[2][3], port śródlądowy i węzeł kolejowy. Ludność: ponad 220 tys. mieszkańców, aglomeracja – 340 tys. W skład zespołu miejskiego wchodzą: Nokia, Pirkkala, Kangasala i Aito. W mieście znajduje się część koncernu Metso Automation (przemysł papierniczy, mineralny i automatyka przemysłowa). Uniwersytet założony w 1925 r., uniwersytet techniczny w 1972 r. W mieście działał także polski konsulat honorowy (obecnie nieaktywny).
Geografia
edytujTampere leży na przesmyku między jeziorami Näsijärvi i Pyhäjärvi w południowo-zachodniej Finlandii na północny zachód od Helsinek[4]. Różnica poziomów jezior wynosi 18 metrów, a zbiorniki połączone są kaskadą Tammerkoski, na której się znajduje siłownia.
Administracyjnie miasto leży w regionie Pirkanmaa.
Klimat
edytujMiesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] | -3.4 | -3.5 | 1.2 | 8.2 | 15.4 | 19.5 | 22.2 | 19.9 | 14.0 | 7.5 | 1.5 | -1.9 | 8,4
|
Rekordy minimalnej temperatury [°C] | -9.7 | -10.6 | -6.6 | -1.3 | 3.8 | 8.6 | 11.7 | 10.4 | 5.9 | 1.9 | -3.0 | -7.6 | 0,3 |
Opady [mm] | 41 | 29 | 31 | 32 | 41 | 66 | 75 | 72 | 58 | 60 | 51 | 42 | 598 |
Średnia liczba dni z opadami | 22 | 18 | 16 | 12 | 12 | 13 | 15 | 15 | 14 | 17 | 21 | 22 | 197 |
Źródło: Fiński Instytut Meteorologiczny[5] 21 stycznia 2018 |
Historia
edytujWażny ośrodek handlowy w XIX–XX wieku. Prawa miejskie Tampere otrzymało w 1779 roku od króla Gustawa III[6]. Od tego momentu zaczął rozwijać się tu przemysł, a miasto zaczęło się rozrastać. Szybko pojawiły się pierwsze zakłady przemysłowe i parki. Rozwój przyspieszył po 1821 roku, kiedy car Aleksander I nadał miastu przywilej handlowy – bezcłowego importu surowców i urządzeń[4]. Przywilej ten pozostawał w mocy do 1905 roku i znacznie przyczynił się do rozwoju miasta[4].
Do połowy XIX miasto było prężnie rozwijającym się ośrodkiem przemysłowym a także ośrodkiem ruchu robotniczego, przez co nazywane było „czerwonym Tampere”[6]. W 1905 roku w Tampere doszło do pierwszego w historii spotkania Włodzimierza Lenina z Józefem Stalinem podczas konferencji Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji[7].
W 1918 roku miasto było ważnym punktem oporu rewolucjonistów fińskich podczas przegranej przez nich wojny domowej – w stoczonej tu bitwie „Czerwoni” zostali pokonani przez „Białych”[4], a miasto zostało zdobyte przez wojska dowodzone przez Mannerheima[6]. W okresie międzywojennym nie doszło do większych zmian w mieście.
Po II wojnie światowej rozwinął się nowoczesny przemysł i powstało mnóstwo nowoczesnych budynków. W sąsiedniej miejscowości Nokia powstała firma o tej samej nazwie. W latach 60. XX w. miasto opisał John Sykes – amerykański pisarz.
W 1999 roku podpisano tu tzw. Agendę z Tampere. Miasto jest obecnie bardzo znane na świecie, m.in. z festiwali filmowych.
9 sierpnia 2021, po czterech latach budowy, została uruchomiona 14-kilometrowa sieć tramwajowa. Linie 1 i 3 obsługują dwukierunkowe wagony ForCity Smart Artic Tampere produkcji «Škoda Transtech». Planowane jest dostarczenie 20 składów i dalsza rozbudowa systemu[8].
Kultura
edytujW Tampere znajduje się wiele parków i starych fabryk. Z Tampere pochodzą zespoły rockowe Bloodpit, Uniklubi, Negative oraz Lovex.
Zabytki, parki i muzea
edytuj- Katedra budowana w latach 1902-1907 w stylu secesji przez architekta Larsa Soncka, słynne freski i malowidła ścienne Hugo Simberga
- Särkänniemi – ośrodek rekreacyjny wraz z lunaparkiem, Muzeum Sztuki im. Sary Hildén oraz wieżą panoramiczną Näsinneula
- Muzeum Sztuki im. Sary Hildén z 1893 roku – muzeum sztuki współczesnej
- Näsinneula, wieża panoramiczna (1971) z obracającą się restauracją, wysokość 168 m.
- Dawne Fabryki Finlaysona w centrum miasta, przy kaskadzie Hämeenkoski, obecnie ośrodek rozrywkowy z muzeami, restauracjami, kinami itp.
- Most Hämeensilta (1928) nad kaskadą Tammerkoski, z rzeźbami Väinö Aaltonena
- Muzeum domków robotniczych Amuri (Amurin työläismuseokortteli) z 1880 roku przedstawiające warunki, w jakich mieszkali robotnicy fabryki Finlaysona aż do lat 70. XX wieku, w dzielnicy Amuri
- Vanha kirkko (Stary Kościół), drewniany kościół luterański z 1825 r. w centrum miasta, przy Keskustori (Rynek Centralny)
- neorenesansowy Ratusz miejski z 1890 roku przy Keskustori (Rynek Centralny)
- Teatr Miejski (Kaupunginteatteri) z 1912 roku
- Biblioteka miejska Metso (Głuszec) z 1986. Widziana z góry kształtem przypomina ptaka. Jedna z największych bibliotek publicznych w Finlandii, wybudowana przez architektów Raili i Reimę Pietilä
- Muzeum Lenina – utworzone w 1946 roku, było pierwszą tego typu placówką otwartą poza granicami ZSRR, a po upadku ZSRR w 1991 roku i zamknięciu Muzeum Lenina w Moskwie, jedyną tego typu placówką na świecie; mieści się w Domu Robotniczym (Tampereen Työväentalo), gdzie w 1905 roku doszło do pierwszego w historii spotkania Włodzimierza Lenina z Józefem Stalinem podczas konferencji Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji[7].
- Muzeum Muminków – muzeum sztuki poświęcone twórczości Tove Jansson (1914–2001), autorki książek o Muminkach[9].
- Park Pyynikki. Założony w drugiej połowy XIX wieku z wieżą widokową, teatrem letnim i cmentarzem.
- Pispala – stara robotnicza dzielnica domków drewnianych na wysokim ozie, na północ od centrum miasta. W Pispali mieszkali i tworzyli m.in. poeci Lauri Viita i Aaro Hellaakoski, piosenkarz Olavi Virta, reżyser Aki Kaurismäki oraz pisarz Hannu Salama. Pispalę opisali w swoich utworach m.in. pisarz F.E. Sillanpää i pisarz Lauri Viita (powieść Moreeni, po polsku Moreny, Wydawnictwo Poznańskie, 1970, przeł. Krzysztof Radziwiłł).
- Fińskie Muzeum Hokeja na Lodzie, w tym Galeria Sławy fińskiego hokeja na lodzie
- Hala Targowa (Kauppahalli) przy głównej ulicy Hämeenkatu
- funkcjonalistyczny dworzec kolejowy (Tampereen rautatieasema) z 1936 r., zaprojektowany przez architektów Eero Seppälä ja Otto Flodina
- Park Hämeenpuisto z 1830 roku
- Park Koskipuisto z 1900 roku
- Park Vilhelm von Nottbeckin puisto z 1770 roku. Najstarszy park w Tampere
- Park Näsinpuisto z 1900 roku
- Park Eteläpuisto z 1915 roku
- Park Sorsapuisto z 1920 roku
- Lasten liikennpuisto z 1956 roku. Jeden w późniejszych parków
- Pyynikin kirkkopuisto z 1785 roku
- Tampere Stadion z połowy XX wieku
- Fabryka Finlaysona z 1907 troku. Zbudowana przez szkockiego przemysłowca.
- Zakład włókienniczy z 1783 roku.
- Zakład tekstylny z ok. 1820 roku
- Prawosławna cerkiew św. Aleksandra Newskiego z 1895 r.
- Kościół Aleksanterin kirkko z 1881 r. w Parku Hämeenpuisto, neogotycki kościół poświęcony carowi Aleksandrowi II, który w Finlandii był bardzo lubiany
- Kościół Kalevan kirkko z 1966 roku w dzielnicy Kaleva, modernistyczny kościół zaprojektowany przez Raili i Reimę Pietilä
- Kościół Viinikan kirkko z pierwszej połowy XIX wieku
- Kościół Harmalan kirkko z początku XX wieku
- Kościół Messukylän kirkko z 1879 roku. kościół neogotycki
- Kościół Hervannan kirkko z początku XX wieku
- Kościół Finlaysonin kirkko z końca XIX wieku
- Kaplica Vasala z ok. 1880 roku
- Cmentarz Vasala z ok. 1850 roku
- Kościół Aitolahden kirkko z ok. 1700 roku. Stary kościół położony w dzielnicy Aito
- Kościół Teiskon kirkko z ok. 1890 roku
- Kościół w Tesomie z 1978 roku
- Kościół w Pispali z 1968 roku
Sport
edytuj- Tampereen Ilves (w skrócie Ilves) – klub hokejowy
- Tappara Tampere (w skrócie Tappara) – klub hokejowy
- Tampere United – klub piłkarski
- Ratinan stadion – stadion klubu
- FC Ilves Tampere – klub piłkarski
- Tampereen Isku-Volley – klub piłki siatkowej mężczyzn
- Braszów, Rumunia
- Chemnitz, Niemcy
- Essen, Niemcy
- Kijów, Ukraina
- Kowno, Litwa
- Kópavogur, Islandia
- León, Nikaragua
- Linz, Austria
- Łódź, Polska
- Miszkolc, Węgry
- Mwanza, Tanzania
- Niżny Nowogród, Rosja
- Norrköping, Szwecja
- Odense, Dania
- Ołomuniec, Czechy
- Syracuse, USA
- Tartu, Estonia
- Trondheim, Norwegia
- Górowo Iławeckie, Polska
Przypisy
edytuj- ↑ Tilastokeskus, Statistics Finland [online], stat.fi [dostęp 2023-08-03] (ang.).
- ↑ Tampere Economy. tampere.chamber.fi. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-27)]., Tampere International Business Office
- ↑ Przewodnik po mieście na oficjalnej stronie Tampere
- ↑ a b c d Tampere, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2018-01-21] (ang.).
- ↑ Pentti Pirinen i inni: TILASTOJA SUOMEN ILMASTOSTA 1981-2010. Ilmatiteen Laitos. [dostęp 2018-01-21]. (ang.).
- ↑ a b c Tampere, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2018-01-21] .
- ↑ a b Lenin-museo: Why is there a Lenin Museum in Tampere?. [dostęp 2018-01-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-08)]. (ang.).
- ↑ Wiktor Urbanowicz: Ruszyła nowa sieć tramwajowa w Tampere. transport-publiczny.pl, 2021-08-09. [dostęp 2021-08-10]. (pol.).
- ↑ Moomin Museum: About the collection. [dostęp 2018-01-20]. (ang.).