Andrzej Nowicki (pisarz)
Andrzej Nowicki (ur. 29 grudnia 1909 w Warszawie, zm. 9 kwietnia 1986 tamże) – polski poeta, satyryk, autor słuchowisk radiowych, tłumacz literatury anglojęzycznej.
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
poeta, pisarz satyryczny, tłumacz |
Narodowość |
Studiował na Uniwersytecie Warszawskim. W 1930 roku zadebiutował jako pisarz-satyryk, przed wybuchem wojny współpracował z kilkoma czasopismami oraz Polskim Radiem, pisząc teksty do humorystycznych audycji. Był jednym z założycieli (1935) tygodnika „Szpilki”.
Walczył w kampanii wrześniowej, resztę wojny spędził w niemieckiej niewoli. W oflagach w których przebywał mocno angażował się w działalność kulturalną, tworząc kabaret literacki i pisząc wiersze.
Po zakończeniu wojny został korespondentem Polskiej Agencji Prasowej w Londynie. W 1948 roku zdecydował się nie wracać do kraju, lecz pozostać na emigracji. Ostatecznie jednak powrócił do Polski w 1956 roku. Do przejścia na emeryturę zasiadł w redakcji „Szpilek”, w których publikował zarówno swoje utwory, jak i tłumaczenia. Oprócz tego wrócił do współpracy z Polskim Radiem, dla którego tworzył liczne słuchowiska i adaptacje radiowe, nie tylko satyryczne, ale także przeznaczone dla dzieci i młodzieży. Z kolei dla Telewizji Polskiej współtworzył nagradzany cykl Bajki dla dorosłych. Poza tym zajmował się tłumaczeniami z literatury pięknej, głównie dzieł autorów anglojęzycznych, często przeznaczonych dla dzieci i młodzieży. W jego dorobku translatorskim znalazły się utwory między innymi Thomasa S. Eliota, Saula Bellowa, Johna Steinbecka czy Kennetha Grahame’a.
Życiorys
edytujUrodził się 29 grudnia 1909 roku w Warszawie[1], był synem adwokata Jana Nowickiego i jego żony Zofii z domu Gawin-Niesiołowskiej. Kształcił się w rodzinnym mieście, uczęszczając do Szkoły Mazowieckiej (od 1920) i gimnazjum męskiego Towarzystwa Szkoły Mazowieckiej, w którym zdał maturę w 1930 roku. Następnie ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie, by w 1931 roku rozpocząć studia na Uniwersytecie Warszawskim, początkowo (do 1933) w zakresie prawa, a potem polonistyki (do 1935)[2].
W 1930 roku zadebiutował jako pisarz-satyryk na łamach „Cyrulika Warszawskiego”[1]. Związał się z tym tygodnikiem satyrycznym, był zastępcą redaktora i należał do Grupy Satyryków Cyrulika, która organizowała wieczory autorskie, także po zamknięciu czasopisma we wrześniu 1934 roku. Publikował także na łamach „Kuriera Porannego” (felietony w cyklu Duby smalone) i w „Prosto z mostu”[2], a także w innych tytułach, na przykład „Sygnałach”[3]. W grudniu 1935 roku[a], razem ze Zbigniewem Mitznerem i Erykiem Lipińskim, założył tygodnik satyryczny „Szpilki”. Publikował w nim wiersze i opowiadania (do 1939) oraz zasiadał w jego redakcji (do 1938). Ponadto współpracował z Polskim Radiem, jako autor słuchowisk humorystycznych i satyrycznych (część stworzył razem z Zuzanną Ginczanką), a także pisał teksty dla warszawskich kabaretów, wśród których były między innymi Café Club i teatrzyk 13 Rzędów[2].
Walczył w kampanii wrześniowej, do niewoli niemieckiej dostał się 6 października 1939 roku. Resztę wojny, do wyzwolenia w lutym 1945 roku, spędził w obozach jenieckich kolejno w Weilburgu, Osterode i Woldenbergu. W wszystkich oflagach angażował się w działalność kulturalną. W Weilburgu, razem z Jerzym Michałowskim, Henrykiem Rostworowskim i Kazimierzem Rudzkim, prowadził kabaret literacki, zaś w Waldenbergu tajną grupę o nazwie „Zaułek Literacki”, która wydawała utwory poetyckie i organizowała wieczory autorskie. Wiersze Nowickiego, między innymi Kriegsgefangenpost i Warszawa, jako utwory anonimowe, były znane wśród jeńców, jak również krążyły w okupowanej Polsce. Były również wydawane, na przykład w antologii Oflag IV B, publikowanej w obozie w formie zeszytów (1939–1940), a także drukiem w czasopismach „Za drutem” (Arnswalde, 1940–1941) i „Przewodniku dla świetlic żołnierskich” (Wielka Brytania, 1942–1943)[2].
Po wojnie osiadł w Łodzi. W 1945 roku wstąpił do Związku Zawodowego Literatów Polskich, a po czterech latach stał się członkiem Związku Literatów Polskich. Podjął współpracę z „Rzeczpospolitą” i „Szpilkami”, ponadto przez pewien czas był kierownikiem literackim Teatru Żołnierskiego w Warszawie. W październiku 1945 roku wyjechał do Londynu jako korespondent Polpressu, późniejszej Polskiej Agencji Prasowej. Pozostawał na tym stanowisku przez trzy lata, po czym (1948) zdecydował się pozostać na emigracji[2].
W 1956 roku wrócił do Polski i osiadł w Warszawie. Znów zaczął publikować w „Szpilkach” swoje wiersze satyryczne, ale także tłumaczenia poezji i prozy. Do 1979 roku i przejścia na emeryturę zasiadał w redakcji czasopisma. Oprócz tego w latach 1956–1966 (z przerwami) wydawał swoje wiersze w tygodniku „Świat”. Powrócił także do współpracy z Polskim Radiem jako autor satyrycznych słuchowisk oraz adaptacji radiowych, wśród nich także tych dla dzieci i młodzieży. Trzy razy otrzymał za nie nagrody Komitetu do spraw Radia i Telewizji (1960, 1963 i 1965)[2].
Pisywał również scenariusze filmowe i współpracował z Telewizją Polską, przygotowując między innymi cykl Bajki dla dorosłych, który w 1977 roku otrzymał nagrodę Radiokomitetu i nagrodę Złoty Ekran. W latach 60. i 70. był kilkukrotnie honorowany odznakami i odznaczeniami. Oprócz tej działalności zajmował się tłumaczeniami literatury, głównie anglojęzycznej, takich autorów jak między innymi Thomas S. Eliot, Saul Bellow i John Steinbeck[4]. W jego dorobku translatorskim znalazły się także przekłady wierszy z tomu III Władcy Pierścieni J.R.R. Tolkiena, które przygotował do tłumaczenia powieści autorstwa Marii Skibniewskiej, zastępując zmarłego wcześniej Włodzimierza Lewika[5].
W swojej karierze utwory podpisywał niekiedy jako Andrzej Siła-Nowicki, a prócz tego posługiwał się pseudonimami A.N., A. Now., an., Andr., Andrew Nowhisky, Andrzej Smutny, Jędrzej Novus, N.O.W.I.C.K.I., Novus, O.F., of, Of., OF, ppor. A.N.[2]
Był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą małżonką była Maria z domu Fiderer[b][2]. Małżeństwa rozpadło się w 1956 roku, kiedy Nowicki powrócił do kraju, a Maria pozostała na emigracji (zm. 1987)[6]. W następnym roku zawarł nowy związek małżeński z Ireną Zynsową (z domu Wasilewską)[2].
Zmarł 9 kwietnia 1986 roku w Warszawie[1]. Wedle informacji z listu Joanny Guze jego zgon nastąpił nagle, tuż po zasłabnięciu na ulicy, a ostatnie słowa, które skierował do próbujących mu pomóc ludzi brzmiały „Ja umieram, proszę nie przestraszyć mojej żony”[5].
Dorobek
edytujLista utworów własnych
edytujTytuł | Data I wydania | Uwagi, wydawca |
---|---|---|
Przygody pana Piorunkiewicza | – | współautor scenariusza, razem z Eugeniuszem Cękalskim i Stanisławem Dygatem (sprzed 1939), do filmu, którego realizację przerwał wybuch wojny |
Warszawska szopka polityczna | – | współautor, razem z S. Karpińskim, J. Minkiewiczem i J. Pomianowskim, prapremiera przedstawienia w Warszawie, w Teatrze Artystów Cricot, grane między 7 kwietnia a 30 sierpnia 1939 roku |
Jajko Kolumba. Komedia muzyczna w 5 aktach | 1946 | współautor, razem z Stefanem Flukowskim, Ludwikiem Natansonem i Henrukiem Rostworowskim (1941), prapremiera w wykonaniu Zespołu Oflagu II C w Woldenbergu (1941), druk fragmentów aktu I w „Dzienniku Polskim” (nr 34 z 1946) |
Jasełka jenieckie | – | prapremiera w wykonaniu teatru kukiełkowego Oflagu II C w Woldenbergu (1942) |
Mały | – | utwór dramatyczny, prapremiera w wykonaniu Zespołu Oflagu II C w Woldenbergu (1942) |
Obóz jeńców II C | 1943 | fraszki, polska YMCA |
Podróż do świętej ziemi | 1945 | zbiór wierszy napisanych w niewoli, Czytelnik |
Warsztat | 1957 | zbiór wierszy i przekładów z innych poetów, Czytelnik |
Pan Anatol szuka miliona | – | współautor scenariusza, razem z Krzysztofem T. Toeplitzem, do filmu z 1959 roku |
Ballady i anse | 1965 | zbiór wierszy, Czytelnik |
Zemsta korsykańska | – | współautor scenariusza telewizyjnego widowiska lalkowego, razem z Joanną Wilińską, emitowanego w 1972 roku |
Zabawa w słowa. Wybór satyr z lat 1933–1973 | 1975 | Czytelnik |
Dobranoc dla dorosłych | 1977 | zbiór satyr, część napisana samodzielnie, część razem z Joanną Wilińską, Wydawnictwo Radia i Telewizji |
Okrągły rok | 1987 | wiersz dla dzieci, Arka |
Płaczący żubr | 1987 | wiersz dla dzieci, Arka |
Lista słuchowisk oryginalnych
edytujTytuł | Data emisji | Uwagi |
---|---|---|
Cyrk zakochanych | 1957 | tekst opublikowany w czasopiśmie „Dialog” (nr 8 z 1957) |
Nieznośna melodyjka | 1957 | |
O trzech miłościach | 1957 | |
Antrakt | 1958 | |
Bumbarajo | 1958 | |
Krzyżówka | 1959 | |
Potentat | 1959 | |
Droga do sławy | 1960 | |
Mechaniczne panienki | 1960 | |
Scenki urlopowe | 1960 | |
Zabawa w tragedię | 1960 | |
Ząb szczęścia | 1960 | |
Bajka o bajce | 1962 | |
Dziadek kolejowy | 1960 | |
Arkanda | 1963 | tekst opublikowany w czasopiśmie „Dialog” (nr 10 z 1963) |
Reżyser prywatny | 1963 | współautor, razem z Joanną Wilińską |
Stary antyczny zegar | – | tekst opublikowany w czasopiśmie „Dialog” (nr 10 z 1963) |
Szantaż | 1963 | współautor, razem z Joanną Wilińską |
Historia zamierzchła | 1963 | współautor, razem z Joanną Wilińską |
Państwo stugłowe | 1966 | |
Zbuntowana bajka | 1966 | |
Trzej chłopcy | 1968 | |
Demeter i Persefona | 1974 | |
Wyprawa po złote runo | 1975 | |
Dedal i Ikar | 1976 | |
Dwa śmiechy | 1980 | współautor, razem z Joanną Wilińską |
Lista przekładów i słuchowisk adaptowanych
edytujAutor | Tytuł | Data wydania[c] | Uwagi, wydawca, adaptacje radiowe |
---|---|---|---|
– | Warsztat | 1957 | zbiór własnych wierszy i przekładów z innych pisarzy[d], Czytelnik |
Kenneth Grahame | Wspomnienia z krainy szczęścia. Wybór opowiadań | 1958 | Nasza Księgarnia |
– | Księga nonsensu | 1958 | przekład razem z Antonim Marianowiczem, zbiór wierszy anglojęzycznych pisarzy[e], Państwowy Instytut Wydawniczy |
Dylan Thomas | Pod mlecznym lasem | 1958 | utwór dramatyczny opublikowany w czasopiśmie „Dialog” (nr 4 z 1958) |
William Saroyan | Zabawa jak nigdy. Sztuka w 5 aktach | 1959 | przekład wspólnie z Krystyną Tarnowską opublikowany w czasopiśmie „Dialog” (nr 8 z 1959) |
Eric Linklater | Wiatr z księżyca | 1960 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia, adaptacja radiowa pod tytułem Przygody Dory i Flory (1970) |
Sudhindra Nath Ghose | Skaczące gazele | 1961 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia, adaptacja radiowa pod tytułem Chłopiec i słoń (1967) |
Aaron Judach | Tomek z dziurą w bucie | 1961 | powieść dla dzieci, Nasza Księgarnia |
Edward Lear | Dong, co ma świecący nos i inne wierszyki pana Leara Edwarda | 1961 | Nasza Księgarnia |
Colin MacInnes | Zupełnie początkujący | 1961 | powieść dla młodzieży, Książka i Wiedza |
John Steinbeck | Zagubiony autobus | 1961 | powieść, Czytelnik |
John Steinbeck | Pastwiska niebieskie | 1962 | zbiór opowiadań, Czytelnik |
John Meade Falkner | Diament Mohuna | 1964 | powieść, Iskry |
Edmund Wallace Hildick | Ptaszek Jones | 1966 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia |
Saul Bellow | Korzystaj z dnia | 1969 | powieść, Czytelnik |
Robert Graves | Mity starożytnej Grecji | 1969 | Nasza Księgarnia |
Thomas S. Eliot | Wiersze o kotach | 1970 | Nasza Księgarnia, adaptacja radiowa pod tytułem Koty pana Eliota (1982) |
Edmund Wallace Hildick | Tropiciele | 1970 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia |
Alf Prøysen | Maleńka pani Flakonik | 1970 | opowiadania dla dzieci, Nasza Księgarnia, adaptacja radiowa pod tytułem Przygody pani Flakonik (1971) |
Alf Prøysen | Pajacyk i stare zabawki | 1971 | opowiadanie dla dzieci, Nasza Księgarnia |
George B. Shaw | Cezar i Kleopatra | – | dramat, przekład wspólnie z Krystyną Tarnowską, wykorzystany w adaptacji telewizyjnej (1972) |
Meindert De Jong | Sydraczek | 1973 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia |
Graham Greene | Ustępliwy kochanek | – | dramat, przekład wspólnie z Krystyną Tarnowską, wykorzystany w adaptacji telewizyjnej (1973) |
Edmund Wallace Hildick | Wzywam Czterech Tropicieli | 1973 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia, adaptacja radiowa (1974) |
Sesyle Joslin | A co ty byś wtedy zrobił? Podręcznik etykiety dla młodych pań i panów, który służyć może jako przewodnik w codziennym życiu towarzyskim | 1975 | Nasza Księgarnia |
Carolyn Slona | Pan Plamka i jego kot | 1975 | opowiadanie dla dzieci, Nasza Księgarnia |
Alan Moorehead | Australijski dramat. Szkice podróżnicze | 1976 | Iskry |
Molly Burkett | Lato borsuka | 1979 | powieść dla młodzieży, Nasza Księgarnia |
Alf Prøysen | Znowu pani Flakonik | 1979 | opowiadania dla dzieci, Nasza Księgarnia |
Edmund Morris | Drewniany talerz. Sztuka w 2 aktach, 4 odsłonach | 1983 | przekład wspólnie z Krystyną Tarnowską, opublikowany w czasopiśmie „Scena” (nr 9–12 z 1983), wcześniej wykorzystany w telewizyjnej inscenizacji (1968) i w krakowskim Teatrze Ludowym (1975) |
Edward Lear | Takie Coś | 1987 | wiersze dla dzieci, Krajowa Agencja Wydawnicza |
– | Czarny humor dla dzieci | 1990 | zbiór wierszy, w przekładzie A. Nowickiego utwory Edwarda Leara i Alfreda E. Housmana, pozostałe w tłumaczeniu Antoniego Marianowicza, GiG |
Odznaczenia
edytujNowicki został odznaczony między innymi[10]:
- złotą odznaką „Za Zasługi dla Warszawy” (1966);
- Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1966);
- Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1970);
- Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1976).
Uwagi
edytuj- ↑ Bartelski 1995 ↓, s. 292 jako datę założenia podał rok 1934.
- ↑ Urodzona w 1909 roku, przed wybuchem wojny była zaangażowana w działalność socjalistyczną we Lwowie. Należała do Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej i Polskiej Partii Socjalistycznej. Po wojnie, w Łodzi redagowała czasopismo „Kuźnica”, Ossowski 2022 ↓, s. 135, przyp. 326.
- ↑ Pierwszego w przekładzie Nowickiego.
- ↑ Thomasa S. Eliota, Edwarda Leara, Lewisa Carrolla, Pierre-Jeana de Bérangera.
- ↑ Edwarda Leara, Lewisa Carrolla, H. Grahama, Hilaire’a Belloca, Waltera de la Mare’a, Alana A. Milne’a i Thomasa S. Eliota.
Przypisy
edytuj- ↑ a b c Bartelski 1995 ↓, s. 292; Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 105.
- ↑ a b c d e f g h i Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 105.
- ↑ Nowicki 1938 ↓, s. 4.
- ↑ Bartelski 1995 ↓, s. 292; Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 105; Umiński 2022 ↓, s. 269.
- ↑ a b Umiński 2022 ↓, s. 269.
- ↑ Ossowski 2022 ↓, s. 135, przyp. 326.
- ↑ Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 105–106.
- ↑ Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 106.
- ↑ Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 106–107.
- ↑ Kotowska-Kachel 1997 ↓, s. 105–106.
Bibliografia
edytuj- Lesław M. Bartelski: Polscy pisarze współcześni, 1939–1991: Leksykon. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 292–293 (hasło Nowicki Andrzej). ISBN 83-01-11593-9.
- Maria Kotowska-Kachel: Nowicki Andrzej. W: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury: Słownik biobibliograficzny. red. Jadwiga Czachowska, Alicja Szałagan. T. 6: N–P. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997, s. 105–107. ISBN 83-02-07446-2.
- Andrzej Nowicki. O czterech przechodniach. „Sygnały”. Nr 46, s. 4, 1938. [dostęp 2024-07-06].
- Stanisław Ossowski: Dzienniki. oprac. Róża Sułek. T. 2: 1939–1949. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, 2022, seria: W kręgu Stanisława Ossowskiego. ISBN 978-83-65390-09-7. [dostęp 2024-07-06].
- Krzysztof Umiński: Trzy tłumaczki. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2022. ISBN 978-83-67022-61-3.