Brede Economische en Handelsovereenkomst
Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) | ||||
---|---|---|---|---|
![]() | ||||
De deelnemende landen
| ||||
Verdragstype | vrijhandelsakkoord | |||
Ondertekend | 30 oktober 2016 in Brussel | |||
Ondertekenaars | ![]() ![]() | |||
Partijen | 15 EU-lidstaten[1] | |||
|
Het Brede Economische en Handelsovereenkomst (Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA)) is een vrijhandelsakkoord tussen Canada en de Europese Unie en haar lidstaten. Het verdrag is ondertekend, maar nog niet formeel in werking getreden. Wel worden grote delen sinds 21 september 2017 voorlopig toegepast. Op de Europees-Canadese top van 26 september 2014 in Ottawa werd de onderhandelde ontwerptekst van het verdrag vastgesteld.[2][3] Het verdrag is ondertekend op 30 oktober 2016 en kwam op 21 september 2017, grotendeels, in werking.[4]
Het verdrag is bedoeld om de handel te bevorderen en zou ook werkgelegenheid scheppen. Toch is heel wat tegenstand gerezen van onder meer ngo's en boerenverenigingen.
In tegenstelling tot een klassiek vrijhandelsverdrag, omvat dit akkoord ook een reeks afspraken inzake investeringen en intellectueel eigendom.
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Onderhandelingen
[bewerken | brontekst bewerken]De formele onderhandelingen werden aangekondigd op de Canada-EU-top van Praag, op 6 mei 2009. Eerder was reeds in principe overeengekomen een verruimd handelsakkoord te sluiten (het Trade and Investment Enhancement Agreement, TIEA, 2004-2006). Sedert 1998 waren verschillende rapporten gepubliceerd, het laatste in 2008, in samenwerking tussen de Europese Commissie en de regering van Canada.[5]
Het finale akkoord werd op 26 september 2014 voorgesteld door de Canadese premier Stephen Harper en EU-Commissievoorzitter Barroso. De ontwerptekst, nadien nog bijgeschaafd en aangevuld, werd na volledige vertaling uiteindelijk eind oktober 2016 ondertekend. Daarna ging het ontwerpverdrag voor goedkeuring naar het Europees Parlement en Raad van de Europese Unie en ter ratificatie naar de EU lidstaten en Canada.
Publicatie
[bewerken | brontekst bewerken]Hoewel de lobby van Europese en Canadese CEO's CERT vanaf het begin bij de onderhandelingen betrokken lijkt te zijn,[6][7] werd de tekst van het ontwerpverdrag lange tijd geheim gehouden. Enkel de hoofdlijnen van het verdrag werden aan het publiek bekendgemaakt. De bepalingen inzake intellectuele eigendom raakten in 2009 bekend via WikiLeaks.[8] Pas in oktober 2013 werden de grote lijnen van het ontwerpverdrag officieel meegedeeld.[9] Op 14 augustus 2014 publiceerde het Duitse tv-kanaal ARD een intern EU-document[10] met de volledige tekst. Ruim een maand later gaf de Europese Commissie een eerste tekst uiteindelijk vrij.[11]
Op 28 oktober 2016 publiceerde de Raad van de Europese Unie bij een persmededeling de uiteindelijke verdragtekst en een aantal aanvullende verklaringen.[12]
Economisch belang
[bewerken | brontekst bewerken]Eens in werking, zou het akkoord 99% van de bestaande tariefbarrières tussen beide partijen opruimen.[2]
Voor Canada is de Europese Unie als geheel de op een na belangrijkste handelspartner. CETA is voor Canada het grootste bilateraal handelsakkoord sedert NAFTA.
De Europese Commissie liet in juni 2011 de economische impact van het handelsakkoord onderzoeken door externe experts (Sustainability Impact Assessment, SIA)[13] Het rapport maakt een prognose van een aantal macro-economische en sectoriële effecten; de EU zou een toename van het BNP met 0,02–0,03% kunnen tegemoet zien, voor Canada zou de toename 0,18–0,36% bedragen.
Voor Nederland levert het akkoord volgens minister Ploumen van Buitenlandse Handel de Nederlandse economie jaarlijks tot 1,2 miljard euro op. Nederland is dan ook een belangrijke investeerder in Canada en afnemer van Canadese producten.[14]
België was in 2013 de 6e Europese leverancier van Canada (7,5% van de Europese export, EU-28). Belgische ondernemers zien het verdrag dan ook hoopvol tegemoet.[15] De Belgische landbouwsector vreest echter voor een negatieve impact op de varkenssector.[16]
Controverse
[bewerken | brontekst bewerken]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Stop_TTIP-CETA_Protest_in_Brussels_20-09-2016_%2838%29.jpg/260px-Stop_TTIP-CETA_Protest_in_Brussels_20-09-2016_%2838%29.jpg)
Intellectuele eigendom
[bewerken | brontekst bewerken]Nog voor de volledige tekst kenbaar was, werd door de Electronic Frontier Foundation ervan uitgegaan dat het verdrag op het gebied van auteursrechten bepalingen zou omvatten, vergelijkbaar met het omstreden ACTA-verdrag.[17] Hiertegen werd door een aantal zowel Canadese[18] als Europese[19] NGO's bezwaar aangetekend, waarbij verwezen wordt naar eerdere controverses over DMCA, PIPA, SOPA en TRIPs. In oktober 2013 liet de EU-Commissie weten dat die bepalingen niet zouden worden opgenomen.[20]
Milieu
[bewerken | brontekst bewerken]Hier betreffen de discussiepunten vooral de voorgestelde regelingen inzake hormonenvrij vlees en anderzijds de ggo's. Ook het gebrek aan internalisering van de milieukosten van de verhoogde vrijhandel, leidt tot twijfel over de economische optimaliteit en eventuele winstgevendheid van het akkoord.[21]
Anderzijds werd op 26 september 2018 in het verdrag wel een vermelding opgenomen dat beide partijen de verplichtingen van het Akkoord van Parijs zullen nakomen. Klimaatjuristen twijfelen er echter aan in hoeverre de EU deze verplichtingen kan en zal afdwingen. Het klimaatakkoord vergt immers vaak een aanpassing van nationale wetgevingen, waarover het verdrag geen zeggingskracht heeft.[22][23]
Arbitrage
[bewerken | brontekst bewerken]Teneinde investeerders financieel te beschermen, was aanvankelijk voorzien dat schadeclaims van ondernemingen tegen staten beslecht zouden worden voor niet-publieke arbitragetribunalen, tegen wie geen beroep mogelijk is (via een ISDS-regeling). In latere versies werd de procedure meer transparant gemaakt. Over ISDS zijn binnen de EU ernstige meningsverschillen gerezen: EU-commissaris voor Handel Malmström verdedigt de regeling, terwijl onder meer de Duitse minister voor Economische Zaken Sigmar Gabriel reserves uit. EU-Commissievoorzitter Juncker besloot de ISDS-regeling voorlopig op te schorten, maar Malmström insisteert dat enkel minieme wijzigingen nog mogelijk zijn.[24][25]
Omdat echter vanwege het omstreden arbitragemechanisme (ISDS) een goedkeuring door het Europees Parlement problematisch werd, is begin 2016 in alle discretie een wijziging onderhandeld met de nieuwe Canadese regering-Trudeau, waarbij de ISDS-clausule nu vervangen wordt door het investment court system.
Indirecte onteigening
[bewerken | brontekst bewerken]Het ontwerpverdrag voorziet ook dat staten mogelijk een compensatie moeten verlenen aan investeerders voor indirecte onteigening (indirect expropriation). Dat is in principe het geval voor elke overheidsinvestering die geen redelijke winst oplevert. In de eindtekst worden overheidsinvesteringen in het algemeen belang (gezondheid, veiligheid, milieu) van deze bepaling vrijgesteld, op voorwaarde dat de investering niet tegen individuele investeerders is gericht. Toch blijft hierover grote ongerustheid bestaan.[26]
Soevereiniteitsverlies
[bewerken | brontekst bewerken]Landen die deelnemen aan CETA zouden een deel van hun soevereiniteit afstaan aan een supranationale rechtbank (het Investment Court System of Multilateral Investment Court) die de verdragsregels boven het nationale recht kan plaatsen, inclusief de grondwet. Zo hebben bedrijven volgens het ontwerpverdrag recht op een eerlijke en billijke behandeling (artikel 8.10). Als er nieuwe wetgeving wordt aangenomen die de toekomstige winst van een bedrijf vermindert, zal het land de buitenlandse investeerder moeten vergoeden alsof de nieuwe regels er niet geweest waren. De maatstaf hierbij zijn de legitieme verwachtingen van de investeerder en de specifieke voorstelling die een land gemaakt heeft om de investering aan te trekken (artikel 8.10.4). Dan riskeert een presentatie door een ambtenaar een investering voor eeuwig te immuniseren tegen de gevolgen van om het even welke wetgeving, al was het een grondwettelijke norm of een nieuw klimaatverdrag.
Nieuwe standaard
[bewerken | brontekst bewerken]Als CETA wordt aangenomen, zal het effect ervan via de clausule van meest begunstigde natie (MBN) doorwerken tot ver buiten de EU-Canada-relaties. MBN is de hoeksteen van bilaterale investeringsverdragen naar het model van de WTO en zorgt ervoor dat zulke verdragen automatisch mee evolueren als een van de verdragspartijen aan om het even wie een statuut toekent dat gunstiger is voor investeerders. De door CETA ontworpen rechten voor investeerders zijn op verschillende vlakken ingrijpend genoeg om de nieuwe MBN-standaard te worden, waardoor Canada en de EU verplicht zouden zijn om dezelfde rechten toe te kennen aan investeerders uit landen aan wie ze een MBN-belofte hebben gedaan.
Protest
[bewerken | brontekst bewerken]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Stop_TTIP-CETA_Protest_in_Brussels_20-09-2016_%2806%29.jpg/260px-Stop_TTIP-CETA_Protest_in_Brussels_20-09-2016_%2806%29.jpg)
Verschillende organisaties, politieke partijen en burgers voerden reeds actie tegen de invoering van het vrije handelsakkoord. In Brussel werd een betoging georganiseerd waar 10.000 à 15.000 mensen aan deelnamen.[27] Ook in andere landen wordt er geprotesteerd. In Duitsland bijvoorbeeld kwamen meer dan 320.000 mensen op straat.[28]
In Nederland vormden Meer Democratie, Milieudefensie, Foodwatch en Transnational Institute in 2015 het TTIP CETA Referendum Platform om een raadgevend referendum over CETA af te dwingen als het verdrag aangenomen zou worden door de Eerste en Tweede Kamer. Later sloten negen andere organisaties zich bij dit platform aan. Op 28 maart 2017 overhandigden zij meer dan 200.000 handtekeningen aan een delegatie van de Tweede Kamer.[29][30]
Goedkeuring en ratificatie
[bewerken | brontekst bewerken]Omdat een handelsverdrag als CETA naast Europese bevoegdheden zoals handel ook nationale beleidsdomeinen betreft zoals consumentenbescherming, doorloopt de goedkeuring verschillende fases, op meerdere niveaus.
Ontwerpverdrag
[bewerken | brontekst bewerken]De onderhandelingen over het ontwerpverdrag werden een eerste maal met succes afgesloten op de EU-Canada-top van 26 september 2014 in Ottawa.[31]
Raad
[bewerken | brontekst bewerken]Het lag in de bedoeling om het verdrag goed te keuren tijdens de vergadering van de Raad van de Europese Unie van 21 oktober 2016, in afwachting van ondertekening op de Europees-Canadese top van 27 oktober 2016. Door een weigering van Paul Magnette, minister-president van de Waalse regering, in oktober 2016, daarin gesteund door de Brusselse Regering, kon België echter geen goedkeuring geven in de Raad.[32]. Dat standpunt werd al enige maanden aangehouden en in april geformaliseerd in een resolutie in het Waals Parlement.[33] Na lange en intense onderhandelingen met de Canadese minister van buitenlandse handel Chrystia Freeland en een ultieme bemiddelingspoging van premier Charles Michel en diens Canadese ambtsgenoot Justin Trudeau stelde de Waalse Regering op 20 oktober toch haar veto tegen de ratificatie. Volgens Magnette zou dit naar eigen zeggen "ultraliberale" vrijhandelsakkoord met zijn omstreden Investment Court System niet alleen de Canadese ondernemingen te veel bevoordelen, maar zou het verdrag ook een bedreiging vormen voor de Waalse landbouw en openbare dienstverlening. Terwijl Magnette met deze verzetsdaad vooral in Wallonië en bij andersglobalisten heel wat lofbetuigingen oogstte, lokte zijn 'njet' bij de politieke leiders in Vlaanderen en de Europese Unie vooral (scherpe) kritiek uit. Volgens deze critici is de stugge en protectionistische houding van Magnette veeleer te verklaren als politiek opportunistische profileringsdrang, ingegeven door electorale en communautaire motieven, dan als oprechte principiële ideologische bezorgdheid om de Waalse economie. Zij wijzen daarvoor naar het feit dat de PS tijdens het premierschap van Elio Di Rupo in 2013 en 2014 nooit enig bezwaar maakte tegen de (ontwerp)tekst van het Verdrag, de sterke opmars van de communistische PTB en het voor Wallonië relatief beperkte economische belang van CETA.[34][35][36]
Uiteindelijk stemde Magnette, na een nieuwe onderhandelingsfase en het binnenhalen van nog enkele garanties ten voordele van de Waalse landbouwers in de bijlagen van het verdrag, op 28 oktober 2016 dan toch in met de ratificatie van CETA door het Waalse Parlement.[37]
De instemming van de Belgische gewestregeringen was grondwettelijk nodig, na de staatshervormingen. De Waalse bezwaren betroffen vooral de arbitrageregeling, maar ook garanties voor landbouw- en consumentenbelangen (zoals GGO's) en de openbare dienstverlening.[38] Daarom keurden de lidstaten, parallel met de verdragtekst, een aanvullende verklaring (Joint Interpretative Instrument[39]) goed en publiceerde de EU-Commissie een toelichting (declaration). Na toezegging van deze bijkomende verklaringen vanwege Europa gaf Wallonië uiteindelijk op 27 oktober de volmacht.[40] Nog diezelfde avond kwam het akkoord voor het Comité van Permanente Vertegenwoordigers (COREPER) en daags nadien keurde de Raad via een snelle schriftelijke procedure het ontwerpverdrag meteen goed.[41][42]
In de marge van de goedkeuring werden echter aan het verdrag in totaal 38 aanvullende verklaringen en interpretaties toegevoegd.[42] Over de juridische draagwijdte van deze aanvullende verklaringen bestaat echter onenigheid: sommigen beschouwen de teksten als een volwaardige aanvulling bij het verdrag, anderen ontkennen dat.[43][44]
De draagwijdte van deze verklaringen vloeit deels voort uit hun status:
- Het Joint Interpretative Instrument komt tegemoet aan enkele bezwaren tegen de arbitrageregeling en bevestigt het recht van staten om wetgeving (bv. inzake milieu of consumentenbescherming) te introduceren (right to regulate). Het werd ook door Canada goedgekeurd en is dus volgens het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht een bindende interpretatie van het verdrag.
- De 37 overige verklaringen, opgenomen in een bijlage bij het besluit van de Raad,[12][45] zijn afkomstig van lidstaten, of van EU-instellingen. Zo zijn er verklaringen van de Raad en Commissie inzake bevoegdheidskwesties en garanties van de Commissie voor het in stand houden van de regeling inzake GGO's. Het Verenigd Koninkrijk en Ierland bevestigen hun opt-out recht inzake veiligheid en justitie. Andere landen maken ratificatie afhankelijk van de verdere uitwerking van het verdrag: Griekenland verwijst naar de officiële benaming voor feta-kaas en Bulgarije en Roemenië herhalen hun verzoek om opheffing van de visumverplichtingen. In België werd een intra-Belgisch akkoord getekend[46] waarin de Waalse en Brusselse regeringen aangeven CETA niet voor ratificatie te zullen voorleggen bij een ongewijzigde ICS-arbitrageregeling en in dat geval is de ratificatie van CETA definitief mislukt. België geeft ook aan de verenigbaarheid van CETA met de EU-wetgeving te zullen voorleggen aan het Europees Hof van Justitie. Hoewel deze verklaringen mogelijk niet rechtstreeks bindend zijn, kunnen ze dus wel de ratificatie onmogelijk maken.
Canada
[bewerken | brontekst bewerken]De plechtige ondertekening tijdens de Europees-Canadese top moest vanwege het ontbreken van de Belgische goedkeuring uitgesteld worden tot 30 oktober 2016. Op 31 oktober diende de Canadese Minister van Handel Chrystia Freeland een wetsontwerp tot implementatie van het verdrag in bij het Canadese parlement.[47]
Europees Parlement
[bewerken | brontekst bewerken]Het Europees Parlement gaf op 15 februari 2017 zijn goedkeuring aan het verdrag, met 408 stemmen voor, 254 tegen en 33 onthoudingen.[48] Het kon hierover voorafgaand een advies vragen aan het Europees Hof van Justitie,[49] maar een ontwerpresolutie in die zin werd op 23 november 2016 verworpen.[50]
Ratificatie door de lidstaten
[bewerken | brontekst bewerken]Nadien volgt de ratificatie door de EU-lidstaten en door de Canadese provincies. Het was aanvankelijk niet duidelijk in welke mate deze ratificatie onderworpen is aan parlementaire goedkeuring.[51] Intussen stelde de Europese Commissie op 5 juli 2016 vast dat CETA een gemengd verdrag was, zodat voor ratificatie de goedkeuring van alle landen en daarmee van veel nationale en diverse regionale parlementen vereist is.[41]
Een van de struikelblokken was de visumverplichting voor EU-burgers uit Tsjechië, Bulgarije en Roemenië. Deze landen dringen aan op de opheffing van die verplichting, in ruil voor ratificatie.[52] Met Tsjechië is intussen een akkoord gesloten. Alle bezwaren en opmerkingen van de lidstaten zijn gebundeld in een document met 38 verklaringen, gepubliceerd als bijlage bij het besluit van de Raad.[12][45]
Deze ratificatie kan echter nog twee jaar of langer duren. Zolang niet alle lidstaten hebben geratificeerd, blijft het – op z'n vroegst vanaf de eerste dag van de tweede maand nadat de EU en Canada elkaar op de hoogte hebben gesteld van hun respectieve ratificaties – bij een voorlopige toepassing. De voorlopige inwerkingtreding geldt alleen voor die domeinen waarop de EU exclusief bevoegd is en niet voor het arbitragebeding (ICS).[53]
Medio 2018 gaf de Italiaanse regeringscoalitie aan de ratificatie van CETA in het parlement te zullen afwijzen, omdat onvoldoende bescherming werd geboden voor Italiaanse regionale benamingen en producten.[54] [55] Op 14 oktober 2019 gaf in Nederland de Partij van de Arbeid-fractie in de Eerste Kamer aldaar aan het verdrag te gaan blokkeren.[56]
Het aantal lidstaten dat het verdrag ratificeerde, bedroeg:
Adviesvraag aan Hof van Justitie
[bewerken | brontekst bewerken]Op 6 september 2017 heeft België de opinie van het Hof van Justitie gevraagd over de wettigheid van het Investment Court System, dat buiten de voorlopige toepassing van het verdrag valt. Deze demarche was een van de voorwaarden die het Waals gewest gesteld had om de Belgische goedkeuring niet te blokkeren. Hoewel de Waalse regering korte tijd later viel, zal het Hof zich door het Belgische initiatief moeten uitspreken over de vraag of het ICS compatibel is met:[59]
- de exclusieve bevoegdheid van het Europees Hof van Justitie om Europese wetgeving te interpreteren
- het algemene principe van gelijkheid en het imperatief van het nuttige effect van Europese wetgeving
- het recht op toegang tot rechtbanken
- het recht op onafhankelijke en onpartijdige justitie.
In zijn bindend advies van 30 april 2019 oordeelde het Hof dat CETA geen onwettigheden bevat op deze punten.[60] Het ISDS-systeem respecteert de autonomie van de EU-rechtsorde omdat het de EU niet belet te functioneren overeenkomstig haar constitutioneel kader. Dit oordeel steunt op de bevinding dat de CETA-gerechten zich niet mogen uitspreken over de uitlegging of toepassing van unierechtelijke voorschriften en dat ze niet bevoegd zijn democratisch tot stand gekomen regelgeving ter bescherming van een openbaar belang aan te merken als een oneerlijke of onbillijke behandeling van investeerders die hen recht zou geven op schadevergoeding. Het Hof erkent voorts dat er financiële drempels bestaan voor de toegang tot de rechter van kleine en middelgrote investeerders, maar het gaat ervan uit dat het verdrag niet in werking kan treden zonder dat de Europese Commissie en de Europese Raad hun toezegging waarmaken om deze drempels weg te nemen, zodat er geen strijdigheid wordt vastgesteld.
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Comprehensive Economic and Trade Agreement op de Engelstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Comprehensive Economic and Trade Agreement op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
Referenties
- ↑ Akkoord. www.consilium.europa.eu. Gearchiveerd op 6 juli 2021. Geraadpleegd op 26 december 2020.
- ↑ a b Comprehensive Trade and Economic Agreement (CETA). European Commission (1 oktober 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Canada-European Union: Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA). Regering van Canada (26 februari 2016). Geraadpleegd op 24 oktober 2016.
- ↑ CETA stilletjes van kracht, terwijl Kamer nog moet goedkeuren. NRC Handelsblad (20 september 2017). Geraadpleegd op 24 september 2017.
- ↑ Assessing the costs and benefits of a closer EU-Canada economic partnership. Foreign Affairs, Trade and Development Canada (8 januari 2013). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ CERT, History. Gearchiveerd op 29 november 2014. Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ CANADA-EUROPE ROUNDTABLE FOR BUSINESS. AALEP (8 september 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Canada-EU Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA) Intellectual Property chapter, 22 Sep 2009. Wikileaks (22 september 2009). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ EU and Canada conclude negotiations on trade deal. European Commission (18 oktober 2013). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ NOTE FOR THE ATTENTION OF THE TRADE POLICY COMMITTEE. Raad van de Europese Unie, Trade Policy Committee (5 augustus 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Consolidated CETA Text. European Commission (26 september 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ a b c EU-Canada trade agreement: Council adopts decision to sign CETA. Raad van de Europese Unie (28 oktober 2016). Geraadpleegd op 26 november 2016.
- ↑ Colin Kirkpatrick, Team Leader, EU-Canada SIA Final Report. eucanada-sia.org (juni 2011). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ EU: handelsakkoord met Canada. NOS (21 oktober 2013). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Laurent Sempot, EU en Canada sluiten handelsakkoord. VBO (2013). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Redactie Landbouwleven, Handelsakkoord EU-Canada: Boerenbond vreest toenemende invoer van varkensvlees. Landbouwleven (21 oktober 2013). Gearchiveerd op 6 januari 2014. Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Carolina Rossini, Canada-EU Trade Agreement Replicates ACTA’s Notorious Copyright Provisions. Electronic Frontier Foundation (13 oktober 2012). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ OPEN DECLARATION. Trade Justice Network (2013). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Paweł Stankiewicz, List 5 organizacji pozarządowych do Ministra Kultury i Ministra Gospodarki w sprawie umowy CETA (23 oktober 2012). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ THE EU'S FREE TRADE AGREEMENT WITH CANADA AND ITS INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS PROVISIONS. EU Commission (18 oktober 2013). Gearchiveerd op 1 november 2013. Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Paul De Grauwe, Om deze redenen vind ik dat vrijhandelsakkoorden in de ijskast moeten worden gestopt. De Morgen (24 oktober 2014). Geraadpleegd op 5 december 2016.
- ↑ (en) EU says no new trade deals with countries not in Paris Agreement (2 februari 2018). Geraadpleegd op 1 oktober 2018.
- ↑ (en) Canada and EU add climate clause to trade pact (27 september 2018). Geraadpleegd op 1 oktober 2018.
- ↑ Caroline de Gruyter, Ruzie over oplossen van ruzies. NRC (15 oktober 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Malmström: Only minor adjustments to ISDS in trade deal with Canada. euractiv.com (14 november 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ EU concerns about investment in Canada trade deal. PowerShift (Germany) / The Council of Canadians (Canada) (14 maart 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ RT.com over de 'Stop TTIP & CETA Day, 20 september 2016
- ↑ Global Info: Grote demonstraties tegen TTIP en CETA in Duitsland, 18 september 2016
- ↑ Hans Nauta, Trouw, Tegenstanders TTIP en Ceta willen desnoods referendum. Geraadpleegd op 11 december 2017.
- ↑ The Guardian, Dutch campaigners gather signatures to derail EU-Canada trade deal. Geraadpleegd op 11 december 2017.
- ↑ EU-Canada Summit (Ottawa, 26 September 2014). Europese Commissie (26 september 2014). Geraadpleegd op 6 maart 2016.
- ↑ Samuel Hanegreefs, De Croo: 'Kan erger dan de brexit zijn'. De Tijd (24 oktober 2016). Geraadpleegd op 15 februari 2017.
- ↑ ‘Nu niet zeggen dat Magnette meer tijd nodig heeft. Ceta ligt al jaren op tafel’. De Standaard (26 oktober 2016). Geraadpleegd op 22 februari 2017.
- ↑ Van Loy, Jasper, Wat na het njet van Magnette? 'Wallonië is bereid om CETA te laten mislukken', Knack, 21 oktober 2016
- ↑ Dedecker, Jean-Marie, Paul Magnette is geen rode ridder maar de heraut van een Failed State, Knack, 30 oktober 2016
- ↑ de Vries, Marijke, Waarom Wallonië tegen Ceta is, Trouw, 24 oktober 2016
- ↑ Paul Magnette verdedigt akkoord: 'We zijn met een Waalse traditie gestart', Knack, 28 oktober 2016
- ↑ Jasper Van Loy, Wat na het njet van Magnette?. knack.be (21 oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ Joint Interpretative Instrument (oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ Reynders heeft handtekening gezet onder Belgisch akkoord voor CETA. deredactie.be (29 oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ a b EU-Canada trade agreement: Council adopts decision to sign CETA. Raad van de Europese Unie (28 oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ a b Guillaume Van der Loo, CETA’s signature: 38 statements, a joint interpretative instrument and an uncertain future. ceps.eu (31 oktober 2016). Geraadpleegd op 26 november 2016.
- ↑ Paul Magnette sur le CETA: "Nous sommes fiers d'être wallons". rtbf.be (28 oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ Peter Mertens, Hoe nieuw is “le nouveau CETA”?. DeWereldMorgen.be (28 oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ a b Statements to the Council minutes. Raad van de Europese Unie (27 oktober 2016). Geraadpleegd op 26 november 2016.
- ↑ CETA: intra-Belgisch akkoord lijkt in de maak. knack.be (26 oktober 2016). Geraadpleegd op 26 november 2016.
- ↑ International Trade Minister introduces legislation to Parliament to implement CETA. gc.ca (31 oktober 2016). Geraadpleegd op 27 november 2016.
- ↑ (en) CETA: MEPs back EU-Canada trade agreement, Europees Parlement 15 februari 2017, laatst geraadpleegd op 15 februari 2017.
- ↑ Zittingsnieuws. Europees Parlement (18 november 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ RECHTERLIJKE TOETS VAN INVESTERINGSBESCHERMING IN CETA WEGGESTEMD. Bart Staes (23 november 2016). Geraadpleegd op 27 november 2016.
- ↑ Malte Kreutzfeldt, Eine gefährliche Blaupause. taz.de (10 maart 2014). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ Romania Threatens To Scuttle Canada-EU Trade Deal Over Visas. The Huffington Post Canada (25 oktober 2013). Geraadpleegd op 20 november 2014.
- ↑ CETA - a trade deal that sets a new standard for global trade: fact sheet. Europese Commissie (29 oktober 2016). Geraadpleegd op 20 november 2016.
- ↑ (en) Italy threatens to block CETA ratification (15 juni 2018). Geraadpleegd op 14 juli 2018.
- ↑ Di Maio: 'Italië ratificeert vrijhandelsdeal met Canada niet'. tijd.be (13 juni 2018). Geraadpleegd op 14 juli 2018.
- ↑ Senaat tegen handelsverdrag met Canada na stap PvdA
- ↑ Het Verenigd Koninkrijk hierin nog meegeteld
- ↑ CETA, Europese Raad. Europese Raad. Geraadpleegd op 18 februari 2020.
- ↑ België vraagt opinie aan Europees Hof van Justitie over arbitrage in CETA, VLEVA, 7 september 2017
- ↑ Advies nr. 1/17 van het Hof van Justitie d.d. 30 april 2019