Rhestr o Dywysogion a Brenhinoedd Cymru
- Gweler hefyd: Brenin y Brythoniaid, Brenin Cymru, a Tywysog Cymru
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Glendower_by_A.C.Michael.jpg/190px-Glendower_by_A.C.Michael.jpg)
Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion brodorol Cymru.
Cyd-destun
[golygu | golygu cod]Cyn: Brenin y Brythoniaid
[golygu | golygu cod]Cyn teitl Brenin neu Dywysog Cymru, defnyddiwyd y teitl Brenin y Brythoniaid i ddisgrifio Brenin y Brythoniaid Celtaidd, hynafiaid y Cymry.[1]
Diwedd y teitlau Cymreig
[golygu | golygu cod]Lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf (Tywysog Cymru) gan filwyr Seisnig ym 1282 a daeth artaith a lladd ei frawd Dafydd ap Gruffydd ym 1283 hefyd gan filwyr o Loegr i ben i bob pwrpas ag annibyniaeth Cymru. Yna defnyddiwyd y teitl Tywysog Cymru gan frenhiniaeth Lloegr fel etifedd gorsedd Lloegr.[2][3]
Gorgyffwrdd teitlau Cymreig a Seisnig
[golygu | golygu cod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Arms_of_Owain_Glynd%C5%B5r.svg/131px-Arms_of_Owain_Glynd%C5%B5r.svg.png)
Yn ystod y cyfnod 1400-1413, yn dilyn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth Lloegr yng Nghymru, bu Tywysog brodorol Cymru, Owain Glyndŵr a brenhiniaeth Seisnig wedi’i benodi’n Dywysog Cymru (a ddaeth yn Harri V o Loegr yn ddiweddarach). Tywysog brodorol Cymru, Owain Glyndŵr a arweiniodd luoedd Cymru yn erbyn Tywysog Lloegr a rheolaeth Lloegr yng Nghymru.[4]
Ar ôl
[golygu | golygu cod]Yn dilyn marwolaeth Owain Glyndŵr yn 1415, dim ond etifedd anfrodorol i frenhiniaeth Lloegr (ac yn ddiweddarach Brydeinig) sydd wedi dal teitl Tywysog Cymru.
Cyfnod y brenhinoedd
[golygu | golygu cod]Llun | Enw | Teyrnas | Teitl Cymreig | Cyfnod y teitl
(Yn ôl tystiolaeth) |
Marwolaeth ac achos marwolaeth | Ffynhonnell |
---|---|---|---|---|---|---|
Cyn y cynfod yma, gweler: Brenin y Brythoniaid | ||||||
Brenin Cymru | ||||||
Cynan Dindaethwy
(Cynan ap Rhodri) |
Gwynedd (o 754) |
|
798 – 816 | Brut y Tywysogion[5]
Annals of UlsterAnnales Cambriae | ||
![]() |
Rhodri Mawr
(Rhodri ap Merfyn) |
Gwynedd, o 855 hefyd Powys, o 872 hefyd Seisyllwg |
|
843 | Brut y Tywysogion[5]
Annals of Ulster | |
Cadell ap Rhodri |
|
877 | Brut y Tywysogion[5] | |||
Anarawd ap Rhodri |
|
900 | Brut y Tywysogion[5] | |||
![]() |
Hywel Dda(Hywel ap Cadell) | Deheubarth (o 920), o 942 hefyd Gwynedd a Powys |
|
942-949/50 | Brut y Tywysogion[5]
Annals of UlsterAnnales Cambriae | |
Aeddan ap Blegywryd |
|
1000 | Brut y Tywysogion[6] | |||
Llywelyn ap Seisyll | Gwynedd a Powys; o 1022 hefyd Deheubarth |
|
1023 | Brut y Tywysogion[6]
Annals of Ulster | ||
Gruffydd ap Llywelyn
1010 - 1063 |
Gwynedd a Powys, o 1057 hefyd gweddill Wales |
|
Lladdwyd gan Cynan 1064.[10] | John o Worcester[7]
Annals of Ulster |
Cyfnod y tywysogion
[golygu | golygu cod]Llun | Enwau | Teyrnas gwreiddiol | Teitl a nodiadau | Blynyddoedd â thystiolaeth | Manylion marw |
---|---|---|---|---|---|
Defnyddiwyd y term Brenin Cymru neu Brenin y Brythoniaid cyn y cyfnod hwn | |||||
![]() |
Gruffudd ap Cynan | Gwynedd | Tywysog...y Cymry oll[11] | 1136[11] | Bu farw yn 1137 yn 81-82 mlwydd oed. |
![]() |
Owain ap Gruffudd
Owain Gwynedd |
Gwynedd | Tywysog Cymru[12]
Tywysog y Cymry; y person cyntaf i ddefnyddio'r arddull hon i ddynodi annibyniaeth, sofraniaeth a goruchafiaeth dros lywodraethwyr brodorol eraill[13][14][15] |
~1165[14][15] | Bu farw yn 1170 yn 69-70 mlwydd oed. |
![]() |
Rhys ap Gruffydd
Yr Arglwydd Rhys |
Deheubarth | Tywysog Cymru[16] | 1197[11] | Bu farw yn 1197, yn 65 mlwydd oed. |
![]() |
Llywelyn ap Iorwerth
Llywelyn Fawr |
Gwynedd | Tywysog Cymru[17]
Cyfeirir ato gan groniclwyr Cymraeg a Saesneg fel "Tywysog Cymru". Yn dal "tywysogaeth" o Gymru ond yn defnyddio'r teitl "Tywysog Aberffraw ac arglwydd yr Wyddfa", gydag Aberffraw yn awgrymu goruchafiaeth dros Gymru gyfan a gwrogaeth gan bob Brenin arall[18] |
1240[11] | Bu farw yn 1240 yn 66-67 mlwydd oed. |
![]() |
Dafydd ap Llywelyn | Gwynedd | Tywysog Cymru[12][19] | 1245[19] | Bu farw yn sydyn yn 1246, yn 33 mlwydd oed. |
![]() |
Llywelyn ap Gruffudd
Llywelyn ein Llyw Olaf |
Gwynedd | Tywysog Cymru[12][20] | 1255[11]1258, 1262, 1267[21] | Lladdwyd gan filwyr o Loegr dan gochl trafodaethau heddwch ar 11 Rhagfyr 1282 yn 59 oed. Parêdiwyd ei ben ar bolyn o amgylch Llundain a'i roi ar dwr Llundain.[22] |
Dafydd ap Gruffydd | Gwynedd | Tywysog Cymru[12] | 1282[12][23], 1283[24] | Llusgwyd drwy'r stryd gan geffyl cyn cael ei grogi, ei ddadberfeddu a'i chwarteri yn Amwythig ar 3 Hydref 1283 ar ôl cael ei ddal gan filwyr Lloegr. Rhoddwyd ei ben ar bolyn wrth pen ei frawd. | |
Rheolaeth Seisnig yn dechrau ar ôl lladd Llywelyn a Dafydd ap Gruffydd | |||||
![]() |
Madog ap Llywelyn | Gwynedd | Tywysog Cymru[12] | 1294[12][25] | Cadwyd yn garcharor yn Llundain |
![]() |
Owain ap Tomas
Owain Lawgoch |
Gwynedd | Tywysog Cymru[26] | 1363[26] | Llofruddiwyd Gorffennaf 1378[26] |
![]() |
Owain ap Gruffydd
Owain Glyndŵr |
Powys, Deheubarth, Gwynedd | Tywysog Cymru[12] | 1400[12] | Bu farw 1415, yn 55-56 mlwydd oed ac fe gladdwyd yn gyfrinachol. |
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ Kari Maund (2000). The Welsh Kings: The Medieval Rulers of Wales. Tempus. ISBN 0-7524-2321-5.
- ↑ "The History Press | Llywelyn the Last". www.thehistorypress.co.uk (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-05-27.
- ↑ Long, Tony. "Oct. 3, 1283: As Bad Deaths Go, It's Hard to Top This". Wired (yn Saesneg). ISSN 1059-1028. Cyrchwyd 2022-05-27.
- ↑ "OWAIN GLYNDWR (c. 1354 - 1416), 'Prince of Wales' | Dictionary of Welsh Biography". biography.wales. Cyrchwyd 2022-05-27.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 "Archaeologia Cambrensis (1846-1899) | BRUT Y TYWYSOGION: GWENTIAN CHRONICLE 1863 | 1863 | Welsh Journals - The National Library of Wales". journals.library.wales (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-07-26.
- ↑ 6.0 6.1 6.2 "Archaeologia Cambrensis (1846-1899) | BRUT Y TYWYSOGION: GWENTIAN CHRONICLE 1863 | 1863 | Welsh Journals - The National Library of Wales". journals.library.wales (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-07-26.
- ↑ 7.0 7.1 Maund, K. L. (1991). Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century (yn Saesneg). Boydell & Brewer Ltd. t. 27. ISBN 978-0-85115-533-3.
- ↑ "The National Archives - Exhibitions - Uniting the Kingdoms?".
- ↑ "BBC Wales - History - Themes - Welsh unity".
- ↑ Davies, John (2007-01-25). A History of Wales (yn Saesneg). Penguin UK. t. 100. ISBN 978-0-14-192633-9.
- ↑ 11.0 11.1 11.2 11.3 11.4 "Brut y Tywysogion". www.maryjones.us. Cyrchwyd 2022-05-24.
- ↑ 12.0 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 12.7 12.8 Davies, John (2007-01-25). A History of Wales (yn Saesneg). Penguin Publishing Group. ISBN 978-0-14-028475-1.
Prince of the Welsh
- ↑ Carpenter, D. A. (2004). The struggle for mastery : Britain 1066-1284. Internet Archive. London : Penguin. t. 24. ISBN 978-0-14-014824-4.
- ↑ 14.0 14.1 Huw, Pryce (1998). "Owain Gwynedd And Louis VII: The Franco-Welsh Diplomacy of the First Prince of Wales". Welsh History Review 19 (1): 1–28. https://journals.library.wales/view/1073091/1083764/4.
- ↑ 15.0 15.1 Turvey, Roger (2013). Owain Gwynedd: Prince of the Welsh (yn Saesneg). Y Lolfa. tt. 84–86. ISBN 978-1-84771-694-1.
- ↑ Pryce, Huw (2010-10-15). The Acts of Welsh Rulers, 1120-1283 (yn Saesneg). University of Wales Press. t. 75. ISBN 978-0-7083-2387-8.
- ↑ "Llywelyn ab Iorwerth", Dictionary of National Biography, 1885-1900 Volume 34, https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Llywelyn_ab_Iorwerth, adalwyd 2023-11-09
- ↑ Carpenter, D. A. (2004). The struggle for mastery : Britain 1066-1284. Internet Archive. London : Penguin. tt. 321, 323. ISBN 978-0-14-014824-4.
- ↑ 19.0 19.1 Pryce, Huw (2010-10-15). The Acts of Welsh Rulers, 1120-1283 (yn Saesneg). University of Wales Press. tt. 78, 479. ISBN 978-0-7083-2387-8.
- ↑ Carpenter, D. A. (2004). The struggle for mastery : Britain 1066-1284. Internet Archive. London : Penguin. tt. 22, 24, 49. ISBN 978-0-14-014824-4.
- ↑ Carpenter, D. A. (2004). The struggle for mastery : Britain 1066-1284. Internet Archive. London : Penguin. tt. 384, 385, 386, 495. ISBN 978-0-14-014824-4.
- ↑ Davies, Dr John (2020). Accident or Assassination?The Death of Llywelyn 11th December 1282 (PDF). Abbey Cwmhir Heritage Trust.
- ↑ Pierce, Thomas Jones (1959). "Dafydd (David) ap Gruffydd". Y Bywgraffiadur Cymreig. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cyrchwyd 31 October 2021.
- ↑ Carpenter, D. A. (2004). The struggle for mastery : Britain 1066-1284. Internet Archive. London : Penguin. t. 386. ISBN 978-0-14-014824-4.
- ↑ Carpenter, D. A. (2004). The struggle for mastery : Britain 1066-1284. Internet Archive. London : Penguin. t. 513. ISBN 978-0-14-014824-4.
- ↑ 26.0 26.1 26.2 Jones, John Graham (2014-11-15). The History of Wales (yn Saesneg). University of Wales Press. ISBN 978-1-78316-170-6.