Espanya
![]() |
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |
Reino d'Espanya Reino de España | |||||
| |||||
Lema nacional: Plus Ultra (latín; «Mas entallá») | |||||
Himno nacional: Marcha Real | |||||
![]() | |||||
Capital • Población |
Madrit ![]() 3.305.408 (2021) | ||||
Mayor ciudat | Madrit ![]() | ||||
Idiomas oficials | Espanyol1 | ||||
Forma de gubierno | Monarquía Felipe VI d'Espanya Pedro Sánchez Pérez-Castejón | ||||
Unificación Dinastica - Estatal |
1516 (Carlos I) 1716 (Decretos NP) | ||||
Superficie • Total • % augua |
Posición 50º 504.645 km² 1,04% | ||||
Población • Total (2022) • Densidat |
Posición 27º 47.432.805 92 hab/km² | ||||
PIB (PPA) • Total (2021) • PIB per capita |
Posición 15º EUR€ 1.205.063 millons EUR€ 25.405,68 | ||||
Moneda | Euro (€, EUR) | ||||
Chentilicio | Espanyol/a[1] | ||||
Zona horaria • en Verano |
CET (UTC+1)2 CEST (UTC+2)2 | ||||
Dominio d'Internet | .es | ||||
Codigo telefonico | +34
| ||||
Prefixo radiofonico |
| ||||
Codigo ISO | |||||
Miembro de: UE, ONU, OTAN, OCDE, OSCE | |||||
1 Son cooficials o catalán/valenciano en Catalunya, País Valenciano y Islas Balears; l'aranés en Catalunya; o gallego en Galicia ; y o euskera en o País Basco y Navarra. 2 Fueras d'en Canarias, a on ye una hora menos: UTC+0 d'hibierno y UTC+1 de verano. |
O Reino d'Espanya ye un estau miembro d'a Unión Europea (UE) situau en o sudueste d'Europa, aon que ocupa 6 setenas partis d'a Peninsula Iberica, que comparte con Portugal. Tamién poseye partis d'o suyo territorio en a mar Mediterrania (as islas Balears), en l'Oceano Atlantico (as islas Canarias), asinas como dos enclaus en o norte d'o continent africano (as ciudaz autonomas de Ceuta y Melilla) y o enclau de Llívia en os Pireneus franceses.
En o suyo territorio peninsular tien mugas terrestres con Francia, a on se troba o enclau de Llívia y o Prencipau d'Andorra en o norte, con Portugal en l'ueste, asinas como con a colonia britanica de Chibraltar en o sud. En os suyos territorios africanos, muga por tierra y mar con Marruecos.
Antimás, tien atra serie de distritos y posesions menors no continentals como as islas Chafarinas, o Penyón de Vélez de la Gomera y as islas d'o Penyón d'Alhucemas, toz debant d'a costa de Marruecos; asinas mesmo, reclama a sobiranía d'o isleta Perejil, hue litigato con Marruecos, sin estar posesión oficial de denguno d'os dos. A isla d'Alborán, as islas Columbrez y una serie d'islas y isletas debant d'a as suyas costas completan os suyos territorios.
Se mantién tamién o pleito por a sobiranía d'o penyón de Chibraltar con o Reino Uniu, de vez que Portugal no reconoixe a sobiranía espanyola sobre a comarca pacense d'Olivença.
Etimolochía
[editar | modificar o codigo]O nombre d'Espanya deriva d'Hispania, nombre latín con que os romanos designaban cheograficament a o conchunto d'a Peninsula Iberica. Hispania ye alavez una adaptación d'o nombre en griego emplegato por Artemidoro d'Efeso (sieglo I aC), autor d'o mas antigo mapa d'occident en que se describe a Hispania romana.[2]
Historia
[editar | modificar o codigo]Os ibers estioron os primers pueblos de cuals se sabe que ocuporon a peninsula Iberica. Se sabe que bi heba poblacions proto-iberas, por restos arqueolochicos. Os griegos y fenicios estioron os que deixoron os primers escritos a on se charraba d'os pueblos peninsulars.
En 218 aC os romans desembarcoron en Ampurias, una localidat d'orichen griega a lo norte de Catalunya. Isto marcó l'inicio d'a conquiesta romana d'a peninsula, que remató en 19 aC con o final d'as guerras cantabras y l'anexión d'a costa d'a mar Cantabrica por Roma. Mientres o periodo romano a peninsula estió dividida en 5 provinzias: Gallaecia, Tarraconensis, Baetica, Lusitania y Cartaginensis, anque mientres tot o periodo romano a organización d'a rechión cambio cuantas vegadas. A conquiesta trayió o latín de do surgirian as luengas romances que actualment se charran en a peninsula Iberica: l'espanyol, l'aragonés, o catalán, o gallego, l'astur-leyonés y o portugués.
Dimoués d'a caida de l'Imperio Romano, cuantas tribus chermanicas invadioron a peninsula. O pueblo más important d'éls estió o visigodo. O periodo visigodo duró 300 anyadas, dica que os arabés invadioron a peninsula en 711, dimpués d'a batalla de Guadalete.
Gubierno y politica
[editar | modificar o codigo]Gubierno
[editar | modificar o codigo]Espanya ye establita como una monarquía parlamentaria dende a fundación d'a suya Constitución en 1978. As ditas Altas Institucions d'o Estau son:
A suya función ye d'articular os poders d'o Estau (executivo, lechislativo y chudicial) y equilibrar-ne as relacions de poder.
Politica
[editar | modificar o codigo]Os partius politicos y coalicions que actualment tienen representación en o Congreso u o Senau son, por orden alfabetico:
|
|
Os partius politicos y coalicions presents nomás en concellos u parlamentos autonomicos en l'actualidat, antiparte d'os debant ditos son:
|
|
Comunidaz autonomas y provincias
[editar | modificar o codigo]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Mapaespa%C3%B1a4.png/350px-Mapaespa%C3%B1a4.png)
Habitadors (2015) |
Habitadors (2020) | |
---|---|---|
Andalucía | 8.399.618 | 8.476.718 |
Aragón | 1.326.403 | 1.330.445 |
Prencipau d'Asturias | 1.049.875 | 1.018.775 |
Islas Balears | 1.124.972 | 1.210.750 |
Canarias | 2.126.144 | 2.237.309 |
Cantabria | 585.359 | 582.357 |
Castiella-La Mancha | 2.062.767 | 2.045.384 |
Castiella y Leyón | 2.478.079 | 2.401.230 |
Catalunya | 7.396.991 | 7.652.069 |
Extremadura | 1.091.623 | 1.061.768 |
Galicia | 2.734.656 | 2.702.244 |
Comunidat de Madrit | 6.385.298 | 6.747.425 |
Rechión de Murcia | 1.463.773 | 1.504.607 |
Comunidat Foral de Navarra | 636.402 | 656.487 |
País Valenciano | 4.939.674 | 5.028.650 |
País Basco | 2.165.100 | 2.189.310 |
La Rioja | 313.569 | 315.926 |
Ceuta | 84.692 | 84.032 |
Melilla | 84.570 | 84.496 |
O estau, seguntes a Constitución vichent en l'actualidat (Constitución espanyola de 1978) , ye una nación, formada devez por nacionalidaz y rechions. Os oríchens d'o estau espanyol pueden trobar-se en a unión matrimonial d'os reinos medievals de Castiella y Aragón —formatos por a unión dinastica u conquiesta d'atros reinos anteriors— en zaguerías d'o sieglo XV en tiempos d'o reinato d'os Reis Catolicos, cuan se produz a unificación politica, que remata con a unión d'o Reino de Navarra, o Reino Nazarín de Granada y atros territorios. Un prencipio d'unificación institucional posterior ocurre en o reinato de Felipe V, que creya una forma d'estau centralizata que se mantién dica la vichent Constitución.
O estau se divide en 17 Comunidaz Autonomas y 2 Ciudaz Autonomas que ye una organización analoga a la d'os estaus federals. Poseyen un amplo grau d'autonomía, poders lechislativos, de presupuesto, administrativos y executivos en as competencias exclusivas que o estau central guarancia a cada comunidat a traviés d'un Estatuto d'autonomía.
Cada comunidat autonoma se divide en una u cuantas provincias, fendo un total de 52.
Cheografía
[editar | modificar o codigo]Situata en Europa Occidental, ocupa la mayor parti d'a Peninsula Iberica y, difuera d'ella, dos archipelagos (o d'as Islas Canarias en l'Oceano Atlantico y o d'as Islas Balears en a Mar Mediterrania) y dos ciudaz, Ceuta y Melilla, en o norte d'Africa.
En amplaria territorial (superficie) ye o tercer país d'Europa (excluita Rusia), por dezaga d'Ucraína y Francia, y o segundo mayor d'a Unión Europea.
As mugas fisicas d'Espanya son, prencipalment, as d'a Peninsula Iberica, adintro d'a que muga con Portugal: iste estau y l'Oceano Atlantico a l'ueste, a Mar Mediterrania a l'este, o estreito de Chibraltar a lo sud y os Pireneus, chunto con o Golfo de Bizcaya y o Mar Cantabrico a lo norte.
Os prencipals sistemas monterizos son: Pireneus, Sistema Iberico, Carpetana, Oretana ye Cordeleras Beticas (Sozbetica y Penibetica). O Teide ye o pico mas alto d'Espanya, estando-ne a suya altaria de 3.718 metros.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Teide_qtl1.jpg/300px-Teide_qtl1.jpg)
Economía
[editar | modificar o codigo]Con un PIB de 798.672 millons d'euros (2004) y una renta per capita de 22.690 dólars estausunidenses (2004), Espanya ye una d'as grans economías europeas y a ueitena mundial. L'asperanza de vida d'a suya población ye entre as 3 mas altas d'o mundo y a mortalidat infantil se troba entre as mas baixas.
Demografía
[editar | modificar o codigo]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Spain_languages.svg/220px-Spain_languages.svg.png)
Espanya contaba con una población humana de 40.499.791 habitants a l'1 de chinero de 2000, 45.116.894 habitants a l'1 de chinero de 2007. En 2003 acullió lo 50% d'a inmigración extracomunitaria enta la UE, sobretot de ciudadans en situación ilegal magrebís, subsaharianos y latinoamericanos. A sociedat espanyola concara en l'inte os desafíos cheneratos por as dificultaz d'asimilación y integración d'ixos treballadors.
Arias metropolitanas
[editar | modificar o codigo]As arias metropolitanas que teneban mas de 300.000 habitants en 2003 son as siguients:
|
|
Cultura
[editar | modificar o codigo]Calendata | Nombre | Notas |
---|---|---|
1 de chinero | Cabo d'anyo | |
6 de chinero | Epifanía | Reis Magos |
19 de marzo | Sant Chusé | |
Marzo u abril | Semana Santa | |
1 de mayo | Día d'o Treballo | |
25 de chulio | Sant Chaime | |
15 d'agosto | Asumpción de María | |
12 d'octubre | Fiesta Nacional Espanyola | Virchen d'o Pilar |
1 de noviembre | Día de Toz Santos | |
6 d'aviento | Día d'a Constitución | Calendata aprebación d'a Constitución de 1978 |
8 d'aviento | Purisma Concepción | |
25 d'aviento | Día de Navidat | Naixencia de Chesús |
Fiestas nacionals
[editar | modificar o codigo]Antiparte d'as festividaz nacionals, cada Comunidat Autonoma tien dos dias festivos, y cada municipio, atros dos mas, estando en total 15 as fiestas oficials en Espanya.
Arte
[editar | modificar o codigo]- Arquitectura de Espanya
- Escultura en Espanya
- Comic en Espanya
- Literatura de Espanya
- Musica folclorica d'Espanya
- Pintura d'Espanya
Esportes
[editar | modificar o codigo]- Ta más detalles, veyer l'articlo Esporte en Espanyaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].
Espanya en os Chuegos Olimpicos.
O esporte mes popular ye o futbol, a suya selección de futbol estió campiona en 2010 d´a copa d´o mundo. A liga espanyola ye clamata por motivos comercials LaLiga Santander y os suyos equipes mes importants son o Real Madrit y o Barça.
Tamién ye popular a suya liga de baloncesto profesional, a liga ACB. Os suyos equipes mes importants son Real Madrid, Barça y o Saski Baskonia entre atros.
Competicions esportivas
[editar | modificar o codigo]- Liga BBVA.
- Liga ACB.
- Liga espanyola de hockey sobre chelo.
- Vuelta a Espanya.
- Gran Premio d'Espanya de Motociclismo.
Veyer tamién
[editar | modificar o codigo]- Etnografía d'Espanya.
- Idiomas d'Espanya.
- Relichión en Espanya.
- Seguranza social en Espanya.
- Transportes en Espanya.
- Turismo en Espanya.
- Lista de unidaz militars de l'Exercito de Tierra d'Espanya por Comunidat Autonoma.
Referencias
[editar | modificar o codigo]- ↑ (an) Diccionario ortografico de l'aragonés (Seguntes la Propuesta Ortografica de l'EFA). Versión preliminar. Estudio de Filología Aragonesa. ISSN 1988-8139. Octubre de 2022.
- ↑ O papiro Artemidoro
Vinclos externos
[editar | modificar o codigo]Se veigan as imáchens de Commons sobre Espanya.
- Estatisticas d'Espanya en o CIA World Factbook.
- Cenye de libertat de prensa - 29º sobre 139 países.
Estaus d'Europa |
Abkhasia3 | Albania | Alemanya | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croacia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslovaquia | Eslovenia | Espanya1 | Estonia | Finlandia | Francia1 | Grecia | Hongría | Islandia | Irlanda | Italia1 | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgo | Macedonya d'o Norte | Malta | Moldavia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Osetia d'o Sud3 | Países Baixos | Polonia | Portugal | Reino Uniu | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suecia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Vaticano |
Dependencias: Åland | Akrotiri y Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Islas Feroe | Jèrri | Svalbard |
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relacions historico-culturals con Europa. 3 Parcialment reconoixiu. 4 No reconoixito |